Dấu ấn thời kỳ Hùng Vương trong dòng chảy văn hóa xứ Thanh

Thanh Hóa là mảnh đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, đồng hành cùng dân  tộc trong quá trình dựng nước và giữ nước. Ngay từ thời lập quốc, Thanh Hóa thuộc đất Cửu Chân, một trong số 15 bộ của nước Văn Lang thời các Vua Hùng dựng nước. Chính điều đó dã mang đến cho tục thờ và tín ngưỡng tâm linh của vùng đất xứ Thanh này nhiều dấu ấn sâu đậm, mà trong đó nổi bật là lòng thành kính, uống nước nhớ nguồn, biết ơn tiên tổ, tiền nhân đã tạo dựng nên non sông gấm vóc.

Trên vùng đất xứ Thanh, nơi nền văn minh rực rỡ thời các vua Hùng tỏa sáng từ thời kỳ tiền kim khí và văn hóa Đông sơn, nơi có biển có rừng gắn với truyền thuyết cha Lạc Long Quân, mẹ Âu cơ sinh ra bọc trứng hồng - trăm trứng với 50 người con theo mẹ lên rừng, 50 người con theo cha xuống biển lao động, dựng xây để làm nên non sông đất Việt, trong đó có những người con tài giỏi của cha Rồng, mẹ Tiên sau này trở thành Vua Hùng. Tín ngưỡng và tục thờ mẹ Âu Cơ, cha Lạc Long Quân ngày nay vẫn bắt gặp ở các làng quê tỉnh Thanh từ miền non cao đến vùng biển rộng, hiện hữu các đền miếu thờ mẹ Âu Cơ trên địa bàn cư trú của đồng bào Mường ở xã Xuân Du, khu di tích Phủ Na (Như Thanh), Điền Trung (Bá Thước) và xưa kia thờ ở thôn Bản Định, huyện Mỹ Hóa... Thờ cúng Lạc Long Quân ở một số làng ven biển các xã Nga Phú, Nga Bạch (Nga Sơn), Hải Hà, Hải Yến (Tĩnh Gia)...

Di tích thờ cúng Hùng Vương và những tướng lĩnh cùng thời trên đất xứ Thanh ngày nay còn lại không nhiều, nhưng qua một số di tích được người dân đời nối đời thờ phụng cũng cho thấy khá rõ lòng tri ân, tưởng nhớ tiền nhân, hướng về cọi nguồn dân tộc của các thế hệ người dân tỉnh Thanh.

Trên mảnh đất xứ Thanh những di tích, huyền tích về câu chuyện từ thời đại Hùng Vương còn lại, đó là Đền thờ thần Đồng cổ (thuộc làng Đan Nê, xã Yên Thọ, huyện Yên Định). Ngôi đền được xây dựng cách hậu thế hàng nghìn năm và là di tích linh thiêng bậc nhất thờ thần Đồng Cổ hay còn gọi là thần trống đồng, vị thần đã  hiển linh giúp Vua Hùng đánh giặc. Sách xưa còn chép lại giai thoại đầy ly kỳ. Khi Hùng Vương thứ nhất đem quân xuống phương Nam dẹp giặc Hồ Tôn, đã dừng chân ở thôn Khả Lao (làng Đan Nê ngày nay). Một đêm vua nằm mộng thấy vị thần tự xưng là thần núi Đồng Cổ hiển linh báo với nhà vua rằng, dưới chân núi có trống đồng làm linh khí đuổi giặc. Khi xung trận, giữa lúc hai bên đang giao tranh quyết liệt, thì từ không trung bỗng vọng lên tiếng trống đồng như hối thúc, cổ vũ và tiếp thêm nhuệ khí để vua tôi xông lên, đánh tan kẻ thù.

Huyền tích từ thời Hùng Vương còn lưu giữ tại Đền Hổ Bái, tọa lạc trên đất trang Chân Bái, phủ Thiệu Thiên (nay là xã Yên Bái, huyện Yên Định). Đền thờ vị Lạc hầu có tên huý là Hợp Lang, người con thứ 11 của Lạc Long Quân. Đền thờ Mai An Tiêm xã Nga Phú, huyện Nga Sơn, một “nhân vật cổ tích” của thời đại Hùng Vương gắn với sự tích quả dưa hấu, người đã khai phá và hình thành nên vùng đất cửa biển Nga Sơn ngày nay.  Mai An Tiêm đã được hậu thế ngày nay đã tôn vinh là vị thủy tổ họ Mai trên vùng đất biển Nga Sơn.

Cùng với các di tích phụng thờ Vua Hùng, trên đất tỉnh Thanh còn có một số di tích là các vị tướng lĩnh đã cùng vua Hùng có công lập quốc như: Quang Tế, Linh Thông được thờ ở xã Vân Trai, huyện Cẩm Thủy; Quý Minh tôn thần có 9 làng ở các huyện Nga Sơn, Hà Trung, Quảng Xương, Tĩnh Gia thờ phụng; Ấp Lãng Chân Nhân tôn thần thờ ở thôn Hà, thôn Ngoại, phối thờ cùng với Mai An Tiêm ở đền thờ xã Nga Phú (Nga Sơn). Di tích thờ Thánh Gióng ở làng Yến, xã Thạch Lập, thuộc Mường Lập, huyện Ngọc Lặc. Trong số các di tích phụng thờ các vị tướng thời Hùng Vương phải kể đền di tích thờ Phan Nhạc tôn thần ở xã Hà Bắc, đình Ngọc Đới xã Hà Thanh, đền Hạ xã Hà Tiến (Hà Trung) tôn vinh Phan Tây Nhạc, vị tướng tài cùng vua Hùng đánh tan kẻ thù hung bạo...

Dấu ấn thời kỳ Hùng Vương trên đất Thanh Hóa, có lẽ không chỉ thể hiện ở một số di tích, sự tích hay tín ngưỡng liên quan đến tục thờ cúng vua Hùng và các tướng lĩnh cùng thời, mà cùng với thời gian, những giá trị của cội nguồn dân tộc đã trở  thành dòng văn hóa lưu chảy trong mỗi con người trên mảnh đất Việt Nam nói chung và Thanh Hóa nói riêng.

Ngày nay, tục thờ cúng Hùng Vương là tín ngưỡng không biên giới, có sức sống mãnh liệt và giàu giá trị. Tín ngưỡng ấy đang góp phần gắn kết con người Việt Nam bằng niềm tự hào con Lạc cháu Hồng chung một nguồn cội và bằng tinh thần thời đại đã được Bác Hồ khẳng định “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

BT Minh Hương