Đường dây nóng: 0237 3721150

Hình tượng con nghê trong văn hóa Việt

(TTV) - Trong văn hóa truyền thống Việt Nam, bên cạnh con rồng - biểu tượng cho sự uy nghi, quyền thế, cao quý, gắn với văn hóa cung đình thì hình tượng con nghê - một linh vật mang đậm yếu tố bản địa, thấm đẫm đặc trưng, giá trị văn hóa - lịch sử, tôn giáo - tín ngưỡng, mỹ thuật Việt.

17/03/2022 10:47
Nghê là một con vật không có thật trong thế giới tự nhiên mà là sản phẩm của tâm thức, tín ngưỡng dân gian. Không giống như hình tượng tỳ hưu hay sư tử được thể hiện theo hướng mãnh thú, tinh quái, dữ tợn; hình tượng con nghê của Việt Nam vừa có nét gần gũi, dân dã, bình dị, thuần phục nhưng cũng không kém phần uy nghi. Do đó, bên cạnh đời sống phong phú, sinh động trong văn hóa dân gian, hình tượng nghê được “cung đình hóa”, trở thành linh thú được các triều đại phong kiến Việt tôn kính.
 
hình tượng con nghê của Việt Nam vừa có nét gần gũi, dân dã, bình dị, thuần phục nhưng cũng không kém phần uy nghi.
Hình tượng con nghê của Việt Nam vừa có nét gần gũi, dân dã, bình dị, thuần phục nhưng cũng không kém phần uy nghi.
Con nghê của người Việt mang nét gần gũi, phù hợp cảnh quan, nhân tình thế thái của người Việt. Hình tượng nghê trong văn hóa Việt mang ý nghĩa sâu sắc, từ sự bình dị, gần gũi, đến sự chính trực, ngay thẳng, dũng mãnh, quyền uy, linh thiêng và lòng trung thành. Đây là những nét đặc trưng, độc đáo, sức hấp dẫn mà hiếm linh vật nào có được.
 
Tại xứ Thanh - vùng đất “địa linh nhân kiệt”, nơi lắng đọng tinh hoa văn hóa tự bao đời vẫn còn lưu giữ được những tài liệu, hiện vật minh chứng sinh động, thuyết phục cho sức sống bền bỉ của hình tượng con nghê trong tâm thức, đời sống văn hóa Việt.

 

 

Hình tượng con nghê tại Khu di tích Lam Kinh
Hình tượng con nghê tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh
 Trong lời ca dao ngợi ca nghề mộc xứ Thanh, nghê là linh vật đầu tiên được nhắc đến:
“Anh đi làm thợ nơi nào
Để em gánh đục, gánh bào đi theo
Cột queo anh đẽo cho ngay
Anh bào cho thẳng, anh xoay mọi bề
Bốn cửa chạm bốn con nghê,
Bốn con nghê đực chầu về tổ tông”.
 
Những câu ca dao ấy khiến mỗi người trong chúng ta, khi bước chân vào Thái miếu nhà Hậu Lê không khỏi bồi hồi, xao xuyến nghĩ về người xưa. Theo những tài liệu ghi chép lại, để tri ân và tôn vinh công lao to lớn của vương triều Hậu Lê, năm 1805, Vua Gia Long đã cho dời Thái miếu nhà Hậu Lê từ Thăng Long về đất Bố Vệ. Thái miếu được xây dựng trên nền điện “Chiêu hòa” cũ – vốn là điện thờ Tuyên Từ Nhân ý, Chiêu túc Hoàng Thái hậu, vợ của Vua Lê Thái tông. Nơi đây thờ các vị hoàng đế, hoàng thái hậu cùng các công thần triều Hậu Lê.
Tồn tại suốt chiều dài 200 năm, vượt qua biết bao thăng trầm, biến thiên của lịch sử, bào mòn của thời gian, Thái miếu nhà Hậu Lê không còn giữ được diện mạo như xưa và đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Hiện nay, Thái miếu nhà Hậu Lê vẫn còn lưu giữ được nhiều hiện vật cổ, như: nghê gỗ, cột, kèo, xà, kẻ bằng gỗ lim, bức đại tự, thánh vị, long ngai. Trong đó, hàng nghê gỗ uy nghiêm đứng chầu ngay trước cửa điện thờ là một trong những hiện vật độc đáo, hàm chứa giá trị văn hóa – lịch sử, mỹ thuật sâu sắc. Hàng nghê gỗ tại Thái miếu nhà Hậu Lê có từ thế kỷ XVII, được làm bằng gỗ mít. Mặc dù được thể hiện với kích thước to, nhỏ khác nhau nhưng tất cả những con nghê ấy đều thu hút người xem bởi các đường nét chạm khắc tinh xảo, tài hoa, thế ngẩng cao đầu oai vệ, tôn nghiêm nhưng vẫn không mất đi nét gần gũi, thân thuộc. Những con nghê trước điện thờ của Thái miếu nhà Hậu Lê mang những nét đặc trưng của kỳ lân nghê mình vẩy, lưng có kỳ, đầu không có sừng vốn xuất hiện nhiều từ thời Nguyễn, ở những nơi tôn nghiêm của hoàng triều.

Với giá trị và ý nghĩa nhân văn sâu sắc cùng sức sống bền bỉ của hình tượng con nghê trong dòng chảy văn hóa - lịch sử dân tộc, thiết nghĩ, linh vật thuần Việt này cần được quan tâm, đầu tư, nghiên cứu, bảo tồn hướng tới xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII.

Theo Minh Quyên – Phương Anh
Chuyên mục VHNT, phát sóng ngày 16/3/2022
 

Ý kiến bạn đọc

Xem thêm bình luận

Đọc thêm

Vui hội Đình Thi

Vui hội Đình Thi

21:51 , 15/05/2026

Mỗi vùng quê, mỗi miền đất đều mang trong mình những phong tục, tập quán và sắc màu văn hóa riêng biệt. Và chính những ngày hội truyền thống đã góp phần tạo nên nét đặc trưng ấy. Với đồng bào dân tộc Thổ ở xã Như Xuân, lễ hội Đình Thi không chỉ là nét đẹp văn hóa mà còn là ngày vui lớn của bản làng, trở thành một phần ký ức, niềm tự hào của người dân. Lễ hội là nơi mọi người được gặp gỡ, sẻ chia và gửi gắm niềm tin vào cuộc sống no ấm, bình yên.

Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa từ các lễ hội truyền thống

Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa từ các lễ hội truyền thống

18:47 , 15/05/2026

Khi tiếng trống hội ngân vang giữa núi rừng, khi những đoàn rước kiệu nối dài trong sắc cờ rực rỡ, cũng là lúc những giá trị văn hóa truyền thống được đánh thức và lan tỏa trong đời sống hôm nay. Trên mảnh đất Xứ Thanh, mỗi lễ hội không chỉ là một ngày vui, mà còn là một câu chuyện về cội nguồn, về cách người hôm nay gìn giữ và tiếp nối những giá trị của cha ông.

Kể chuyện di sản qua nét vẽ trẻ thơ

Kể chuyện di sản qua nét vẽ trẻ thơ

18:46 , 15/05/2026

Mới đây, cuộc thi vẽ "Di sản trong mắt em" tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã vinh danh nhiều họa sĩ nhí với các tác phẩm sáng tạo về di sản văn hóa Việt Nam. Hơn 400 bức tranh từ thiếu nhi trong và ngoài nước góp phần lan tỏa tình yêu di sản và ý thức gìn giữ giá trị truyền thống.

Tháng Năm nhớ Bác, lan tỏa sắc màu văn hóa các dân tộc

Tháng Năm nhớ Bác, lan tỏa sắc màu văn hóa các dân tộc

18:45 , 15/05/2026

Hướng tới kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/05/1890 - 19/05/2026), trong suốt tháng 5 này, tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội) sẽ diễn ra chuỗi hoạt động đặc sắc với chủ đề "Bác Hồ trong trái tim đồng bào".

Việt Nam là điểm đến lý tưởng cho hành trình du lịch dài ngày

Việt Nam là điểm đến lý tưởng cho hành trình du lịch dài ngày

08:12 , 15/05/2026

Tạp chí du lịch Drift Travel (Canada) đã chia sẻ 5 điểm đến “đáng giá” cho chuyến du lịch dài ngày trên thế giới, trong đó Việt Nam được đánh giá là hành trình khám phá lý tưởng nhờ sự kết hợp hài hòa giữa cảnh quan đa dạng, chiều sâu văn hóa và khả năng kết nối xuyên suốt từ Bắc vào Nam.

Phát triển du lịch xanh từ tài nguyên bản địa

Phát triển du lịch xanh từ tài nguyên bản địa

08:07 , 15/05/2026

Trong xu hướng phát triển du lịch hiện nay, những giá trị văn hóa truyền thống cùng cảnh quan thiên nhiên đang trở thành lợi thế quan trọng để nhiều địa phương phát triển du lịch bền vững. Tại Thanh Hóa, việc khai thác hiệu quả tài nguyên thiên nhiên gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa đang mở ra hướng đi mới cho du lịch cộng đồng.

Thanh Hoá khẳng định vị thế trên bản đồ du lịch quốc gia

Thanh Hoá khẳng định vị thế trên bản đồ du lịch quốc gia

21:25 , 14/05/2026

Với lợi thế về vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên, văn hóa phong phú cùng những định hướng chiến lược đúng đắn, Thanh Hóa đang khẳng định vị thế, trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch Việt Nam. Không chỉ tập trung vào du lịch biển, Thanh Hóa hướng tới du lịch bốn mùa, với sản phẩm đa dạng, trải nghiệm phong phú từ nghỉ dưỡng, sinh thái cộng đồng, văn hóa – lịch sử – tâm linh đến thể thao và giải trí, tạo sức hút mạnh mẽ với du khách trong và ngoài nước.

Phát triển sản phẩm du lịch địa phương tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên

Phát triển sản phẩm du lịch địa phương tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên

18:33 , 14/05/2026

Từ những cánh rừng nguyên sinh xanh thẳm, những dòng suối mát lành đến hệ sinh thái đa dạng và bản sắc văn hóa đặc trưng của đồng bào miền núi… các khu bảo tồn thiên nhiên không chỉ là “lá phổi xanh” quý giá mà còn mở ra nhiều cơ hội phát triển du lịch sinh thái bền vững. Vườn quốc gia Xuân Liên đang từng bước trở thành điểm đến hấp dẫn, nơi thiên nhiên hoang sơ được đánh thức bằng những sản phẩm du lịch mang đậm dấu ấn địa phương.

Gia Lai phát triển du lịch bền vững, không thương mại hóa quá mức

Gia Lai phát triển du lịch bền vững, không thương mại hóa quá mức

18:32 , 14/05/2026

Tỉnh Gia Lai có định hướng phát triển du lịch theo hướng bền vững, ưu tiên giữ gìn thiên nhiên và bản sắc văn hóa địa phương. Thay vì can thiệp thô bạo vào cảnh quan, địa phương tập trung khai thác vẻ đẹp nguyên sơ của núi rừng, thác nước và không gian văn hóa Tây Nguyên để tạo nên những sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng.

Dấu ấn “Vietnam BirdRace 2026”

Dấu ấn “Vietnam BirdRace 2026”

18:31 , 14/05/2026

Giữa không gian xanh thẳm của Vườn quốc gia Nam Cát Tiên, nơi tiếng chim hòa cùng nhịp sống của rừng già, sự kiện Vietnam BirdRace 2026 đã mang đến một hành trình đặc biệt dành cho những người yêu thiên nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học. Không chỉ là cuộc đua quan sát chim, chương trình còn góp phần lan tỏa thông điệp bảo vệ môi trường và phát triển du lịch sinh thái bền vững.