Quyết định rút khỏi thỏa thuận với Iran của Mỹ có thể khiến khu vực Trung Đông rơi vào khủng hoảng

Ngay từ khi tranh cử cho đến khi trở thành ông chủ Nhà Trắng, ông Donald Trump luôn khẳng định rằng Kế hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA) bị khiếm khuyết từ bên trong, không ngăn chặn được mà chỉ trì hoãn khả năng Iran chế tạo vũ khí hạt nhân. Vì vậy dư luận không quá bất ngờ trước quyết định rút khỏi JCPOA ngày 8/5 của ông Trump, có chăng chỉ là sự nuối tiếc và quan ngại cho 1 thỏa thuận đạt được sau hơn 12 năm đàm phán ròng rã để Iran chấp nhận từ bỏ vũ khí hạt nhân.

Bằng việc rút khỏi thỏa thuận với Iran, Washington muốn ngăn chặn tận gốc chương trình tên lựa đạn đạo của Tehran, và đặc biệt là ngăn sức ảnh hưởng đang ngày càng tăng của Iran tại khu vực, qua đó có thể giành lại sự chủ động hơn trong việc can dự tới các điểm nóng ở Trung Đông mà lâu nay vai trò của Mỹ bị giảm sút. Tuy nhiên, quyết định này lại làm tổn hại nghiêm trọng tới quan hệ đồng minh truyền thống vốn cũng đang khá mong manh giữa Mỹ với các đối tác ở bên kia bờ Đại Tây Dương, đồng thời làm gia tăng nguy cơ xung đột quân sự ở khu vực Trung Đông.

Với những gì đang diễn ra, người ta đã thấy trong quyết định của TT Trump có bóng dáng lợi ích của một số đồng minh của Mỹ ở Trung Đông. Các nước đối đầu với Iran trong khu vực như Ả rập Xê út hay Israel tỏ ra thỏa mãn với việc Mỹ tái lập trừng phạt lên Iran. Israel cho biết hoàn toàn ủng hộ quyết định của ông Trump và cảm ơn Tổng thống Trump về sự lãnh đạo can đảm của ông. Tuy nhiên về tổng thể, quyết định của Trump được cho là sẽ đẩy Trung Đông vào cuộc khủng hoảng mới, làm gia tăng căng thẳng tại khu vực vốn đang chìm trong một loạt đối đầu mới trong đó có xung đột tại Syria cũng như là những đối đầu ngấm ngầm giữa Iran với Israel và các nước Arab.

Theo tờ NewYorkTimes, với Tổng thống Mỹ Donald Trump và hai đồng minh được ông coi trọng nhất là Israel và Ả rập xê út, vấn đề với thỏa thuận hạt nhân Iran không phải về vũ khí hạt nhân. Sự "tồi tệ" của thỏa thuận này là nó thừa nhận chính quyền hiện nay của Iran, cho phép họ tái hòa nhập với nền kinh tế thế giới để có nguồn thu từ dầu mỏ trang trải cho các hoạt động quân sự ở Syria và Iraq cũng như chương trình tên lửa của mình.

Tờ Le monde của Pháp cho rằng, việc Mỹ rút khỏi Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) và tái áp đặt các lệnh cấm vận kinh tế với Iran cũng như những công ty làm ăn với quốc gia này, ông Trump đang đặt cược vào một canh bạc lớn tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Trên thực tế, về lý thuyết, sau khi Mỹ rút khỏi JCPOA, Iran sẽ được tự do chế tạo vật liệu hạt nhân và có thể tiến tới sở hữu vũ khí hạt nhân -nhằm răn đe những "hành động thù địch" từ phía Mỹ và các đồng minh ở Trung Đông.

Nguy cơ nổ ra một cuộc chiến ở Trung Đông do Iran phát động là rất nhỏ, nhưng nếu nó thực sự xảy ra, tình hình ở khu vực này sẽ trở nên nguy hiểm hơn bao giờ hết. Với sự hiện diện của nhiều cường quốc tại đây, một cuộc xung đột nữa ở Trung Đông có thể khiến tình hình thế giới leo thang lên một mức độ căng thẳng mới.

Báo chí quốc tế cũng đã có những phân tích nóng về hệ luỵ khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran, rõ ràng nhất là về kinh tế. Theo CNBC, quy mô ảnh hưởng của Mỹ đối với hệ thống tài chính toàn cầu khiến cho các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Bộ Tài chính Mỹ có thể ngăn chặn các công ty nước ngoài tiếp cận thị trường Mỹ nếu họ không tuân thủ lệnh trừng phạt Iran.

Đặt câu hỏi "Chuyện gì sẽ xảy ra khi Tổng thống Trump giết chết thỏa thuận hạt nhân với Iran?", tác giả trên tờ Bloomberg quan ngại rằng những thỏa thuận trị giá hàng tỷ USD có thể bị gián đoạn bởi các lệnh trừng phạt của Mỹ. Nếu tiếp tục hoạt động tại Iran, các công ty nước ngoài sẽ phải đối mặt với rủi ro bị cấm tiếp cận với thị trường và hệ thống tài chính của Mỹ.

Ước tính, sản lượng dầu của Iran, đang ở mức gần 2,5 triệu thùng/ngày, có thể bị giảm 400.000 thùng/ngày so với mức giảm 1.000.000 thùng/ngày ở thời điểm năm 2012-2015. Và mọi biện pháp cấm vận sẽ gây tổn hại cho tất cả các bên chứ không chỉ một mình Iran. Trước mắt có thể thấy cả Boeing và Airbus đều bị thiệt hại khi thỏa thuận cung cấp máy bay dân dụng cho Iran trị giá 40 tỷ USD phải tạm ngừng do lệnh trừng phạt của Mỹ.

Tuy nhiên về tổng thể, quyết định của Trump được cho là sẽ đẩy Trung Đông vào cuộc khủng hoảng mới, làm gia tăng căng thẳng tại khu vực vốn đang chìm trong một loạt đối đầu mới trong đó có xung đột tại Syria cũng như là những đối đầu ngấm ngầm giữa Iran với Israel và các nước Arab. Hệ lụy không lường trước được lớn nhất của quyết định này sẽ là một cuộc chiến với Iran. Với nền kinh tế đang chìm trong khó khăn, Tehran có thể sẽ gắn bó với thỏa thuận với hy vọng mang lại lợi ích đầy đủ cho Iran khi hợp tác với tất cả các nước. Song nếu không đảm bảo được các lợi ích, Iran sẽ đưa ra quyết định riêng của mình. Nước này đã chuẩn bị sẵn sàng nối lại các hoạt động hạt nhân ở mức công nghiệp và có thể khởi động ngay trong tuần tới.

Tổn hại đến uy tín Hoa Kỳ, khoét thêm mâu thuẫn với EU

Quyết định rút khỏi JCPOA của ông Trump chưa biết đem lại lợi ích to lớn gì cho nước Mỹ song trước mắt nó đã làm tổn hại đến uy tín toàn cầu của Mỹ. “Học thuyết rút lui” đã khiến người ta khó có thể tin tưởng bất kỳ cam kết quốc tế nào do chính Mỹ khởi xướng, vì lo ngại nó có thể dễ dàng bị đảo ngược, nhất là trong bối cảnh sắp diễn ra cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ-Triều. Việc ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận mà Iran đang tuân thủ xét ở mọi góc độ có thể khiến Bình Nhưỡng lo ngại khi tham gia một thỏa thuận tương tự với Washington.

Đối với các đồng minh phương Tây, việc Mỹ rút khỏi JCPOA là động thái tự cô lập của Hoa Kỳ. Bằng chứng là bất chấp sự rút lui của Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) xác định vẫn bảo toàn thỏa thuận hạt nhân Iran, 1 thỏa thuận theo EU là yếu tố cốt tử để bảo đảm an ninh của châu Âu cũng như an ninh thế giới. Không chỉ vậy, quyết định trừng phạt Iran của ông Trump cũng động chạm tới quyền lợi cốt lõi của EU, là thảm họa đối với các công ty của châu Âu đã ồ ạt đầu tư vào Iran những năm qua. Vì thế EU khẳng định sẽ hành động để bảo vệ những lợi ích kinh tế của mình. Rõ ràng, ông Trump đã đẩy EU và Mỹ vào thế đối đầu.

Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran cũng có nguy cơ làm gia tăng căng thẳng giữa Mỹ với Nga và Trung Quốc, hai quốc gia thành viên Nhóm P5+1 vốn ủng hộ văn kiện này. 

Về kinh tế, việc Mỹ rút khỏi JCPOA cũng gây rủi ro đối với các nhà đầu tư Mỹ và phương Tây liên quan tới những hợp đồng trị giá hàng chục tỷ USD đã ký với Iran sau khi JCPOA có hiệu lực. Đồng thời, việc Mỹ tuyên bố tái áp đặt các biện pháp trừng phạt Iran sẽ tác động lớn tới thị trường dầu mỏ bởi Iran là một trong những quốc gia xuất khẩu dầu mỏ hàng đầu thế giới. Còn đối với Iran, với một danh sách dự kiến đầy đủ các biện pháp trừng phạt, bao gồm trừng phạt hoạt động nhập khẩu dầu thô từ Iran, tình hình kinh tế của Iran sẽ trở nên khó khăn.

Thu Hòa