Đặc xá và tái hòa nhập cộng đồng – Những chính sách nhân văn vì quyền con người tại Việt Nam

Sáng 1/5/2025 – đúng ngày Quốc tế lao động, các trại giam, trại tạm giam trên toàn quốc đồng loạt tổ chức lễ Công bố quyết định đặc xá của Chủ tịch nước nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Với hơn 8.000 phạm nhân đủ điều kiện được đặc xá, đặc xá dịp 30/4 năm nay ghi dấu lần thứ 10 chính sách đặc xá tha tù trước thời hạn được thực thi tại Việt Nam, tạo điều kiện cho hơn 100.000 phạm nhân được trở về sớm, hòa nhập với cộng đồng. Những con người từng một thời lầm đường, lạc lối, một lần nữa được trao cho cơ hội để sửa sai, được hưởng đầy đủ các quyền và nghĩa vụ với tư cách một công dân.

Năm 2024, anh Nguyễn Xuân Trường, thường trú tại thành phố Hà Nội đến chấp hành án tại trại giam Thanh Cẩm, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa với mức án Tòa tuyên là 31 tháng tù. Từ một người có địa vị cao trong xã hội, gia đình đủ đầy, hạnh phúc, lại trở thành người mang án tù, với anh thật sự là một cú sốc. Nhưng bằng sự đồng hành, thấu hiểu của Ban giám thị trại giam, cùng sự động viên của gia đình, anh Trường đã phấn đấu cải tạo tốt, và trở thành 1 trong 52 phạm nhân may mắn được đặc xá đợt này. Hạnh phúc ấy không chỉ của riêng anh, mà còn là niềm vui chung của người thân, bạn bè và cán bộ trại giam. Anh Nguyễn Xuân Trường chia sẻ: "Thời gian đầu mới chấp hành án mình suy sụp lắm, nhưng mà các cán bộ cũng động viên tinh thần, hỗ trợ làm quen với môi trường mới, anh em trong này cũng đùm bọc nhau nên dần rồi cũng qua. Mình hiểu là phải phấn đấu, phải cố gắng cải tạo tốt để có thể nắm bắt được cơ hội đặc xá. Và hôm nay có Quyết định đặc xá mình rất vui".

Cũng với tâm trạng vui mừng, hạnh phúc, anh Nguyễn Văn Tuấn, phạm nhân trại tạm giam, Công an tỉnh Thanh Hóa – người từng bị kết án 4 năm tù về tội "lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây hậu quả nghiêm trọng" được trở về với vòng tay thương yêu của gia đình chỉ sau hơn 2 năm chấp hành án. Nhờ chính sách khoan hồng của Đảng và Nhà nước, anh Tuấn có cơ hội được làm lại cuộc đời, thắp lên hi vọng về tương lai được tiếp tục làm việc, bù đắp cho gia đình, người thân những khuyết thiếu trong thời gian anh ở tù. Anh Nguyễn Văn Tuấn, phạm nhân được đặc xá, Trại tạm giam Công an tỉnh Thanh Hóa cũng bày tỏ: "Tôi nghĩ mình còn trẻ, còn khỏe, đã được giáo dục pháp luật, có kiến thức, mình vẫn có cơ hội được cống hiến, lao động cho gia đình mình, người thân mình và cho xã hội".

Thống kê cho thấy, những năm qua, đa số người được đặc xá trở về nơi cư trú đều làm ăn lương thiện, ổn định cuộc sống. Hơn ai hết, họ hiểu đặc xá là cơ hội chỉ có duy nhất một lần trong đời nên đều nâng niu, trân trọng. Tỉ lệ người được đặc xá tái phạm tội rất thấp, chỉ khoảng 0,05 – 0,08%.

Kết quả này cho thấy, chính sách nhân văn, nhân đạo của Đảng và Nhà nước được thực thi đúng người, đúng đối tượng và chỉ dành cho người xứng đáng. Quyết định của Chủ tịch nước về đặc xá được công bố rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng và được niêm yết công khai tại các trại giam, trại tạm giam, cơ quan thi hành án hình sự. Các cán bộ, chiến sĩ tại các tổ chức tuyên truyền, phổ biến đến từng phạm nhân các quy định liên quan đến đặc xá, đặc biệt là nội dung về đối tượng và điều kiện đặc xá để mọi phạm nhân nắm được chủ trương, từ đó nắm rõ quy trình, quyền lợi của bản thân. Cán bộ trại giam hướng dẫn phạm nhân viết đơn đề nghị đặc xá, tổ chức cho các phạm nhân bỏ phiếu kín tại từng buồng giam để cho ý kiến đối với các phạm nhân đề nghị đặc xá, đảm bảo công bằng, khách quan. Phạm nhân Nguyễn Đăng Hùng, trại tạm giam Công an tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Chúng tôi được phổ biến, tuyên truyền rất sớm và kỹ, rồi cũng được bỏ phiếu chọn ra người xứng đáng được đặc xá, cho thấy chính sách của Đảng và Nhà nước khoan hồng nhưng phải đúng đối tượng. Làm rất chặt chẽ".

Không chỉ công tác đặc xá, phạm nhân chấp hành án phạt tù tại Việt Nam còn có cơ hội được hưởng các chính sách nhân văn khác như tha tù trước thời hạn có điều kiện hay giảm án phạt tù. Các chính sách này được luật hóa bằng hệ thống quy định chi tiết, cụ thể, đảm bảo các nguyên tắc công khai, minh bạch, công bằng cho tất cả phạm nhân cải tạo tốt, thực sự hướng thiện, hoàn lương.

Sau khi được tha tù trở về địa phương, một trong những rào cản khiến người chấp hành xong án phạt tù gặp khó khăn trong tái hòa nhập cộng đồng chính là sự tự ti của bản thân họ và ánh nhìn kỳ thị từ cộng đồng. Thấu hiểu vấn đề này, Nhà nước Việt Nam đã ban hành nhiều Nghị định, Chỉ thị quy định các biện pháp bảo đảm tái hòa nhập cộng đồng đối với người chấp hành xong án phạt tù.

Đặc biệt, ngày 17/8/2023, Chính phủ ban hành Quyết định số 22 quy định về tín dụng đối với người chấp hành xong án phạt tù, cho phép người có án tích và cơ sở sản xuất kinh doanh có sử dụng lao động là người chấp hành xong án phạt tù được tiếp cận vay vốn từ Ngân hàng chính sách xã hội để đào tạo nghề và tạo việc làm lương thiện, ổn định cho họ, hạn chế tái phạm tội và vi phạm pháp luật. Chị Cao Thị Điệp, Giám đốc Công ty TNHH JMJ Apparel, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Chúng tôi cho rằng vấn đề quan trọng là sau khi tiếp nhận lao động thì mình quản lý họ thế nào. Ở đây gần như chúng tôi lúc nào cũng có đơn hàng, nên công nhân thường xuyên phải tăng ca. Vì tăng ca nên sẽ không còn thời gian mà tiếp xúc hay là suy nghĩ đến việc xấu nữa. Ngoài ra thì tôi cũng động viên, hỗ trợ gia đình người lao động có thêm vốn ổn định kinh tế gia đình để đồng hành tốt hơn với người có án tích".

Anh Cù Văn Bình, thị trấn Tân Phong, huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa cũng chia sẻ: "Khi vào đây làm việc thì luôn được chị Điệp quan tâm, vừa cổ vũ động viên, vừa bố trí công ăn việc làm. Mức lương ở đây thì được khoảng 7 – 8 triệu 1 tháng, dù là không cao nhưng so với mức sống ở đây thì thế là rất ổn định rồi. Thậm chí chị còn hỗ trợ cho tôi một chiếc xe máy để đi làm, nên thật sự là cảm thấy mình may mắn vì tìm được công việc như thế này".

Cụ thể hóa các văn bản chỉ đạo của Đảng, Chính phủ về công tác tái hòa nhập cộng đồng, hiện cả nước đang duy trì hoạt động trên 350 mô hình tiêu biểu về tái hòa nhập cộng đồng dưới nhiều hình thức, từ đó huy động được sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị trong việc hỗ trợ, giúp đỡ người từng lầm lỡ quay về nẻo thiện.

Tại Thanh Hóa, chỉ tính riêng giai đoạn 2023 – 2024, đã có hơn 200 người chấp hành xong án hình sự được các cơ quan, ban, ngành, doanh nghiệp tư vấn, giới thiệu việc làm và tiếp nhận lao động, ổn định cuộc sống. Ngoài ra, có 366 người chấp hành xong án phạt tù được tiếp cận vay vốn từ ngân hàng chính sách xã hội với số tiền gần 33 tỷ đồng để khởi nghiệp. 86 mô hình mới về tái hòa nhập cấp huyện và cấp xã được triển khai. Nhờ đó, tỷ lệ tái phạm tội đối với người chấp hành án hình sự tại cộng đồng kéo giảm chỉ còn 0,5%.

Anh Nguyễn Văn Quỳnh, Giám đốc Công ty CP chế biến và xuất khẩu Nông sản Việt, thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Với ý thức về trách nhiệm cộng đồng, chúng tôi thường xuyên phối hợp với lực lượng Công an để có thể tiếp nhận lao động là người có án tích trở về hòa nhập cộng đồng, bố trí, sắp xếp công việc phù hợp với khả năng từng người và đề ra các biện pháp quản lý lao động hợp lý". Trung tá Ninh Viết Nam, Phòng Cảnh sát Thi hành án hình sự và Hỗ trợ tư pháp, Công an tỉnh Thanh Hóa cũng cho biết: "Tái hòa nhập cộng đồng là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, do đó chúng ta phối hợp chặt chẽ với các địa phương và ngành chức năng để kịp thời phát hiện những khó khăn, vướng mắc, từ đó tham mưu Công an tỉnh đề xuất HĐND tỉnh các cơ chế bố trí nguồn vốn, công ăn việc làm cho những người chấp hành xong án phạt tù".

Với chủ trương nhất quán và hệ thống quy định pháp luật chi tiết, có thể khẳng định, Việt Nam đã bảo đảm đầy đủ các quyền con người, không phân biệt là người nước ngoài hay công dân Việt Nam, người mang án phạt tù hay công dân bình thường. Đó là minh chứng sắc bén để phản bác lại các luận điệu, thông tin sai sự thật của những cá nhân, tổ chức có ý đồ xấu, cố tình xuyên tạc về tình hình bảo đảm quyền con người ở Việt Nam.