Độc đáo lễ cấp sắc của người Dao

Cuộc sống hiện đại với sự thay đổi mạnh mẽ của cơ chế thị trường đã khiến bản sắc văn hóa của nhiều dân tộc dần mai một. Tuy nhiên, đồng bào dân tộc Dao miền Tây xứ Thanh luôn có ý thức gìn giữ và bảo tồn lễ cấp sắc – một nghi lễ không thể thiếu để công nhận sự trưởng thành của người đàn ông dân tộc Dao.

Nghi lễ độc đáo, có một không hai

Đồng bào Dao ở Thanh Hóa có hai nhóm chính là Dao tiền cư trú ở vùng núi cao, tập trung chủ yếu ở Mường Lát và Dao Quần chẹt sinh sống chủ yếu ở một số làng thuộc huyện Cẩm thủy. Người Dao ở Thanh Hóa hiện có khoảng 7.400 người. Lễ cấp sắc là một trong những nghi lễ đặc sắc trong cộng đồng dân tộc Dao miền Tây xứ Thanh nói chung và người Dao Quần Chẹt ở xã Cẩm Châu (Cẩm Thủy, Thanh Hóa) nói riêng.

Theo tiếng địa phương, cấp sắc được gọi là “quá tang” hay “quá tăng” có nghĩa là trải qua lễ soi đèn, soi sáng người được thụ lễ trong tiến trình cấp sắc. Lễ cấp sắc thường diễn ra vào dịp cuối năm hoặc tháng Giêng (âm lịch) gồm có nhiều bậc như 3 đèn, 7 đèn và 12 đèn. Ông thầy trong lễ cấp sắc phải là thầy cao tay, ngày tháng cấp sắc được chọn rất cẩn thận, người được cấp sắc cũng phải thuần thục các nghi lễ trong các bản sắc. Trước khi hành lễ, người cấp sắc phải kiêng khem như không được chửi bậy, không được quan hệ vợ chồng hay tơ tưởng đến nữ giới.

Thầy cả Dương Văn Ngọc – 55 tuổi, người cúng chính của lễ cấp sắc thuộc thôn Quần, xã Cẩm Châu, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa cho biết: “Trong mỗi lễ cấp sắc thường có 6 thầy cúng, trong đó có 3 thầy chính và 3 thầy phụ. Thầy chính thứ nhất (thầy cả) thường mặc áo thêu hình rồng và nhiều họa tiết trang trí, thầy thứ 2 mặc áo màu vàng, thầy thứ 3 mặc áo màu đỏ. Trong suốt quá trình thực hiện nghi lễ, 3 thầy phụ có trách nhiệm giúp các thầy chính mặc áo và thay áo”.

Cũng theo thầy cả Ngọc, việc cấp sắc trong gia đình được tuân thủ từ trên xuống dưới, từ cha đến con, từ anh đến em. Thông thường, con trai từ 10 tuổi trở lên đã có thể làm lễ cấp sắc. Tuy nhiên, vì tổ chức lễ trên phạm vi làng xã rất tốn kém nên người Dao một số nơi cho phép anh em trong nhà hoặc họ hàng thân thiết được tổ chức lễ cấp sắc cùng một lúc. Lễ cấp sắc thường diễn ra trong 3 ngày, ngày thứ nhất, lễ cấp sắc diễn ra ở ngoài trời. Ngày thứ 2 người thụ lễ vào nhà để nghe thầy cả đọc các loại sách cúng, thầy cả đọc lệnh cấp sắc, được các thầy dạy múa chuông, múa sa ma,… lúc này người thụ lễ đã trở thành con người mới cả về thể xác và tâm hồn. Ngày cuối cùng, người đã được công nhận là con cháu Bàn Vương tiến hành tạ ơn tổ tiên theo đúng nghi lễ.

Đối với người đàn ông dân tộc Dao, lễ cấp sắc đánh dấu bước ngoặt lớn trong cuộc đời, từ đó trở thành người có tâm, có đức, biết lẽ phải trái ở đời, hướng tới việc thiện, không làm điều ác, được coi là người đàn ông đã trưởng thành mới có thể lấy vợ, sinh con đẻ cái và có đủ thẩm quyền tham gia các công việc của cộng đồng.

Nét đẹp văn hóa đặc sắc

Người Dao không chỉ nổi tiếng bởi đức tính cần cù, chịu khó làm ăn mà họ còn giữ gìn hầu như nguyên vẹn bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Lễ cấp sắc của người Dao chứa đựng nhiều giá trị to lớn về ý nghĩa giáo dục, triết lý nhân sinh, hướng con người tới cái thiện, tới cội nguồn tổ tiên.

Đây là một nghi lễ mang đậm dấu ấn văn hóa, lịch sử, có tính chất giáo dục đối với thế hệ trẻ ngày nay cần phải được lưu giữ, bảo tồn và phát huy trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Với ý nghĩa giáo dục to lớn, thể hiện qua những lời giáo huấn hướng tới việc thiện, không làm điều ác. Các điều giáo huấn được thực hiện bằng lời thề dưới sự chứng kiến của tổ tiên nên tính giáo dục càng có giá trị. Lễ cấp sắc giúp con người nhận thức đúng đắn về bản thân, về cách sống có nhân cách, có đạo đức, có trách nhiệm đối với gia đình và xã hội. Nội dung nghi lễ mang tính giáo dục phù hợp với tinh thần "Tiên học lễ, hậu học văn" mà nền giáo dục hiện đại đang rất coi trọng cũng như quan niệm về sự cần thiết phải học tập, học đạo lý làm người qua lễ dâng đèn.

Lễ cấp sắc của người Dao là cả một kho tàng văn hóa cổ truyền không chỉ mang tính giáo dục mà còn mang giá trị văn hóa nghệ thuật đặc sắc. Lễ cấp sắc đã huy động tổng hợp các loại hình nghệ thuật để phục vụ cho mục đích tôn giáo, tín ngưỡng. Tất cả các loại hình như âm nhạc, kiến trúc, thánh ca, diễn xướng,… (bao gồm: nhảy múa, trình tự trình diễn lễ nghi...) đều hoà quyện vào nhau, đổi thay rất phong phú và đa dạng. Các loại nhạc cụ dân tộc như trống, kèn, thanh la, não bạt, chuông con, tù và… được sử dụng trong lễ cấp sắc cùng hoà tấu trở thành một dàn nhạc dân tộc rất độc đáo, hấp dẫn. Trong lễ cấp sắc có điệu múa chuông trang trọng, khoẻ khoắn, rộn ràng và vui tươi, đã được khai thác và biên tấu phù hợp để phục vụ đời sống tinh thần, sinh hoạt văn hoá của đông đảo đồng bào trong và ngoài nước, chứng tỏ giá trị nghệ thuật múa của dân tộc Dao qua bao đời nay.

Bên cạnh đó, những điệu nhảy độc đáo cùng Bộ tranh thờ 18 bức vẽ các nhân vật và sự tích Đạo giáo là những tác phẩm hội hoạ có giá trị rất quí hiếm. Trang phục trong lễ cấp sắc thể hiện sinh động tâm lý, thị hiếu thẩm mỹ cũng như tài năng lao động sáng tạo của đồng bào Dao.

Lễ cấp sắc thể hiện khát vọng của người Dao về một cuộc sống sung sướng, ấm no và hạnh phúc, chứa đựng những giá trị nhân bản mang tính hướng thiện và có ý nghĩa giáo dục vô cùng sâu sắc sâu sắc, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, thắt chặt tình đoàn kết, tinh thần tương thân tương ái của đồng bào Dao ở Việt Nam.

Nghi lễ cấp sắc của người Dao đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia (Quyết định số 3820/QĐ-BVHTTDL ngày 31/10/2013 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch). Lễ cấp sắc nói riêng và bản sắc văn hóa nói chung cần được gìn giữ và phát huy một cách thiết thực, phù hợp với nhân sinh quan và xã hội của đồng bào Dao không chỉ của Thanh Hóa nói riêng mà còn của cả dân tộc ViệtNamnói chung.