Kinh thành Huế thu nhỏ giữa lòng xứ Thanh

Lăng miếu Triệu Tường được xây dựng năm 1803 dưới thời vua Gia Long để tưởng nhớ đến tiền nhân, tiên tổ nơi phát tích 9 chúa, 13 vua triều Nguyễn. Công trình này được ví như một "kinh thành Huế" thu nhỏ giữa lòng xứ Thanh.

Với các dòng tộc vua chúa phong kiến, việc hướng về tổ tiên, nguồn cội không chỉ nhằm thực hành đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", ngợi ca công đức tiền nhân, mà còn là nơi để gửi gắm và bày tỏ khát vọng vững bền muôn đời cho vương triều. Gia Miêu ngoại trang (làng Gia Miêu, xã Hà Long, huyện Hà Trung ngày nay) - "đất tổ" nhà Nguyễn - nơi "Đất lớn chúa thiêng sinh ra Triệu tổ/Vun đắp cương thường nêu rạng thánh võ", cũng từng giữ vai trò như vậy. Và dấu ấn sâu đậm nhất minh chứng cho sự tồn tại của vương triều này trên đất xứ Thanh, phải kể đến Khu di tích lăng miếu Triệu Tường.

Theo sử sách, năm 1802, Nguyễn Phúc Ánh (hậu duệ đời thứ 11 của Nguyễn Kim) đã thống nhất hai xứ Đàng trong và Đàng ngoài, lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu là Gia Long, lấy quốc hiệu là Việt Nam. Trong chuyến tuần thú Bắc Hà, vua Gia Long tìm về Gia Miêu yết bái tổ tiên, truy tôn Nguyễn Kim là Triệu tổ Tĩnh hoàng đế. Đồng thời, vua Gia Long cũng cho đắp nền Phương Cơ, dựng lăng Trường Nguyên thờ Triệu tổ ngay dưới chân núi Thiên Tôn. Sách Niên giám Đông Dương chép "Làng Quý Hương, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung có tiếng là cái nôi của triều đại đương thời. Các miếu tháp thờ cúng các vị tiên vương được xây dựng ở đây, có tường gạch bao quanh, tường được giữ phòng bằng lũy, làm đúng như một tòa thành nhỏ, đó là Tôn Thanh hay còn gọi là Triệu Tường".

Khu miếu Triệu Tường có diện tích khoảng 5 ha, có tường thành xây kín, bao quanh là hào nước, cầu gạch bắc qua, lại có hai lớp lũy bao bọc nên được ví như tòa thành nhỏ. Cửa Nam có một vọng lâu, cổng tam quan, phía sau là hồ sen hình bán nguyệt. Miếu được chia làm ba khu vực. Khu chính giữa là Nguyên miếu thờ Triệu tổ Tĩnh hoàng đế Nguyễn Kim và Thái tổ Gia dụ hoàng đế Nguyễn Hoàng. Khu phía Đông thờ Trừng quốc công Nguyễn Văn Lựu (thân phụ của Nguyễn Kim) và Lỵ nhân công Nguyễn Hán (con trai Nguyễn Hoàng). Khu phía Tây là trại lính và nhà ở của gia nhân các quan trông coi lăng miếu. Toàn bộ công trình đều nhìn về phương Nam. Hàng năm, gặp tiết ngũ hưởng và các tiết khác theo quy định của triều đình, quan tỉnh Thanh Hóa vâng mệnh hành lễ theo lệ như các miếu ở Kinh thành Huế. Đồng thời, nhiều vua Nhà Nguyễn như Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị, Thành Thái, Khải Định sau khi lên ngôi đều về dâng hương, bái yết tổ tiên.

Với những giá trị của di tích, năm 2007, khu lăng miếu Triệu Tường đã được Bộ Văn hóa, Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia. Hiện Khu di tích lăng miếu Triệu Tường đã và đang được tôn tạo lại dựa trên kết quả khảo cổ học và ảnh tư liệu từ thời Pháp thuộc. Từ đó, diện mạo một "cố đô Huế" thu nhỏ đang dần hiện hữu trên vùng đất Gia Miêu.

Ông Nguyễn Văn Lê, Phó Chủ tịch UBND xã Hà Long, huyện Hà Trung cho biết: "Di tích lăng miếu Triệu Tường đã và đang được trùng tu, tôn tạo tương xứng với vị thế là nơi phát tích vương triều nhà Nguyễn".

Những dấu tích vương triều nhà Nguyễn còn hiện diện thông qua hình ảnh của "kinh thành Huế" thu nhỏ - lăng miếu Triệu Tường là kho tàng lịch sử - văn hóa độc đáo, tư liệu khoa học, khảo cổ quý báu. Lịch sử là những điều thuộc về quá khứ nhưng quá khứ giàu truyền thống lịch sử của đất và người xứ Thanh ấy vẫn như cây cổ thụ muôn đời tỏa bóng, che mát đường ta vươn tới tương lai, góp phần dệt nên khát vọng thịnh vượng. Đó cũng là cách hậu thế thể hiện sự tri ân với khát vọng của tiền nhân: "Trông ngắm non sông nhớ đến gốc cõi/ Khắc chữ vào bia lưu ức vạn tài".