Phát huy giá trị lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật Khu di tích Bà Triệu gắn với phát triển du lịch

Cách Trung tâm thành phố Thanh Hóa khoảng 20km về phía Bắc, Khu di tích Bà Triệu thuộc xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc là một quần thể bao gồm các công trình thờ tự, tưởng nhớ công lao anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh và các bậc tiền nhân trong công cuộc chống giặc ngoại xâm thời kỳ đầu Bắc thuộc, có giá trị lớn cả về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật.

Khu di tích gồm các công trình: Đền thờ và lăng mộ Bà Triệu, mộ ba Ông tướng họ Lý, miếu Bàn thề, đình Phú Điền và đền Đệ Tứ. Trong đó, công trình lớn nhất, có ý nghĩa quan trọng nhất là Đền Bà Triệu. Đền tọa lạc dưới chân núi Gai, có lịch sử lâu đời, được Nhân dân xây dựng để tưởng nhớ công đức của Bà Triệu và các tướng sĩ hy sinh trong cuộc khởi nghĩa chống giặc Ngô xâm lược năm 248. Tương truyền, vào thời vua Lý Nam Đế ở thế kỷ thứ 6, trong lần đi đánh giặc xâm chiếm bờ cõi phương Nam, nhà vua đã vào đền khẩn cầu Bà phù hộ. Ngày thắng giặc trở về, vua lại đến tạ ơn, rồi cấp tiền cho dân làng Bồ Điền tu sửa, mở rộng đền thờ. Trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, đền Bà Triệu có được diện mạo như ngày nay. 

Cách đền khoảng 500m về phía Tây là khu lăng mộ Bà Triệu tọa lạc trên đỉnh núi Tùng và mộ ba ông tướng họ Lý ngay dưới chân núi. Các công trình tâm linh này nằm giữa khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ, với núi cao sừng sững, được bao bọc bởi những cánh đồng xanh mướt và xóm làng trù phú, yên vui. Nằm trong quần thể Di tích Bà Triệu, đình làng Phú Điền cũng là nơi gắn liền với tên tuổi nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người được Nhân dân phong là Thành hoàng làng. Đình được dựng dưới thời vua Cảnh Hưng thứ 33, năm 1772; qua nhiều lần trùng tu, vẫn giữ được lối kiến trúc đặc trưng của đình làng Bắc Bộ. Đền thờ, đình làng, khu Lăng tháp Bà Triệu... đã tạo thành một quần thể di tích quy mô lớn, nằm hài hòa giữa thiên nhiên và gần gũi với cuộc sống con người. Đây là chốn linh thiêng để Nhân dân và du khách đến chiêm bái, tỏ lòng tôn kính các bậc tiền nhân; vừa là nơi có phong cảnh hữu tình, đưa du khách hòa mình vào không gian bình yên, thư thái. 

Với những giá trị bất biến, trường tồn, năm 2014, Khu di tích Bà Triệu đã được công nhận là Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt. Sự tôn vinh này thêm một lần nữa khẳng định và nâng tầm vị thế của di sản trong kho tàng văn hóa phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc của xứ Thanh nói riêng và cả nước nói chung.

Để Khu Di tích Bà Triệu trở thành điểm đến văn hóa tâm linh xứng tầm, từ năm 2010, Ủy ban Nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Quyết định số 4139 về việc phê duyệt Quy hoạch chi tiết bảo tồn, tôn tạo và phát huy tác dụng văn hóa, lịch sử của quần thể di tích Bà Triệu, xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc; đến năm 2012 ban hành Quyết định số 3667 về việc phê duyệt Đề cương quy hoạch bảo tồn và phát triển bền vững rừng đặc dụng Khu Di tích lịch sử văn hóa đền Bà Triệu đến năm 2020. Đặc biệt, từ sau Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ 18, nhiệm kỳ 2015-2020, vị trí, vai trò của Khu di tích Bà Triệu trên bản đồ du lịch xứ Thanh ngày càng rõ nét hơn. Trong chiến lược, chương trình, kế hoạch, đề án phát triển du lịch của Ủy ban Nhân dân tỉnh, Đền Bà Triệu được xác định là điểm đến quan trọng trên các tuyến du lịch trọng điểm của tỉnh. Đây là cơ sở quan trọng để các cấp, các ngành quản lý, khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên nhân văn của Khu di tích trong phát triển du lịch; thực hiện các dự án đầu tư, hoàn thiện cảnh quan kiến trúc và các công trình nhằm phát huy giá trị Khu Di tích, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của Nhân dân và du khách. 

Ban Quản lý Di tích đã quan tâm xây dựng cảnh quan môi trường ngày càng xanh, sạch, đẹp; đảm bảo an ninh trật tự, làm tốt công tác phòng chống cháy nổ, và tuyên truyền, hướng dẫn du khách thực hiện nếp sống văn minh khi tham quan, hành lễ. Những năm gần đây, du khách đến với Đền Bà Triệu ngày càng đông, nhất là những dịp Tết Nguyên đán, lễ hội. Hai tháng đầu năm 2023, ước tính khu di tích đón được trên 10 nghìn lượt khách trong và ngoài tỉnh. Ông Nguyễn Văn Tĩnh, Trưởng ban Quản lý Di tích Đền Bà Triệu, xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc cho biết Ban Quản lý di tích đã có chương trình, kế hoạch cụ thể, quan tâm vệ sinh môi trường, hướng dẫn du khách thực hiện hành lễ, cũng thấy rằng nhân dân rất chấp hành các quy định của Ban quản lý. Ban Quản lý phối hợp thường xuyên với địa phương để các hoạt động như rước kiệu hay hoạt động tại các điểm di tích gắn bó với nhau.

Một trong những kết quả nổi bật của công tác bảo vệ, phát huy giá trị Khu di tích Bà Triệu là các ngành, các cấp đã phối hợp bảo tồn, gìn giữ nguyên vẹn những giá trị, ý nghĩa văn hóa, lịch sử, nhân văn của Lễ hội Đền Bà Triệu; đưa lễ hội trở thành sản phẩm du lịch độc đáo, ngày càng có sức lan tỏa mạnh mẽ, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương. Năm 2022, Lễ hội Đền Bà Triệu được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; phản ánh nỗ lực lớn của tỉnh Thanh Hóa trong việc thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Đây cũng là điều kiện thuận lợi để tỉnh Thanh Hóa tiếp tục khai thác, phát huy hiệu quả giá trị di sản phục vụ phát triển du lịch.

Nằm trên địa bàn huyện Hậu Lộc, vùng đất có bề dày truyền thống văn hóa, lịch sử, cách mạng, Khu di tích Bà Triệu cũng đã được huyện Hậu Lộc xác định là điểm đến quan trọng, tạo tính lan tỏa trên hành trình kết nối với các di tích văn hóa - lịch sử, cách mạng và danh thắng nổi tiếng trên địa bàn, như: Đền Hàn Sơn, cụm Di tích thắng cảnh Phong Mục, xã Triệu Lộc; Chùa Sùng Nghiêm Diên Thánh, xã Thuần Lộc; Cụm di tích lưu niệm đồng chí Lê Hữu Lập, xã Xuân Lộc; Di tích trận địa Đông Ngàn và tượng đài dân quân gái Hoa Lộc; Cụm di tích chùa - nghè Diêm Phố - Đền Đức Thánh Cả, Nhà lưu niệm mẹ Tơm, xã Đa Lộc... Chủ trương này đã được cụ thể hóa trong Kế hoạch phát triển du lịch của huyện, giai đoạn 2021 - 2025 bằng những mục tiêu, giải pháp cụ thể. Huyện phấn đấu trong giai đoạn này sẽ đón được khoảng 100 nghìn lượt khách, doanh thu từ dịch vụ du lịch đạt 15 tỷ đồng. Các xã, thị trấn có di tích đều tập trung tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và Nhân dân về phát triển du lịch; huy động nguồn lực trùng tu, tôn tạo di tích; bước đầu xây dựng các tuyến tham quan tạo sự gắn kết giữa các điểm đến trên địa bàn với Khu Di tích quốc gia đặc biệt Bà Triệu.

Mặc dù việc khai thác, phát huy giá trị Khu di tích Bà Triệu gắn với phát triển du lịch đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận, nhưng vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, giá trị của Khu di tích. Các dịch vụ, sản phẩm bổ trợ tại Khu di tích chưa được đầu tư xây dựng; sự kết nối với các Khu, điểm du lịch trong và ngoài tỉnh còn hạn chế. Hàng năm, lượng khách đến với Khu di tích chưa nhiều, chủ yếu tập trung vào các dịp lễ, tết; những ngày thường vẫn còn thưa vắng.

Để tạo động lực mới cho sự phát triển của Khu di tích, ngày 17/1/2022, UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Quyết định số 283 phê duyệt Đề án "Đổi mới công tác quản lý, khai thác, phát triển du lịch tại Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Khu Di tích Bà Triệu, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa, giai đoạn 2021 - 2030" với tổng kinh phí trên 600 tỷ đồng; phấn đấu đến năm 2025, nơi đây sẽ đón được trên 70 nghìn lượt khách du lịch, trong đó có 650 lượt khách quốc tế; tổng doanh thu từ du lịch đạt trên 7 tỷ đồng và đến năm 2030 trở thành Khu du lịch quan trọng của tỉnh và cả nước.

Việc khai thác, phát huy giá trị Khu di tích quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu gắn với phát triển du lịch không chỉ góp phần đẩy mạnh kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh, mà còn có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục truyền thống, tôn vinh công lao của Anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh, khơi dậy lòng yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc và ý chí tự lực, tự cường trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.