Về nhà mẹ Tơm – “Địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống

Từ năm 1942 đến năm 1945, Trung ương chỉ định thành lập Ban Chấp hành Tỉnh ủy Thanh Hóa lâm thời gồm các đồng chí Lê Tất Đắc, Tố Hữu, Trịnh Ngọc Điệt, Đinh Chương Lân, Hoàng Tiến Trình, Hoàng Xung Phong, Đặng Văn Hỷ... Đồng chí Tố Hữu được phân công làm Tổng biên tập, viết và in báo "Đuổi giặc nước", dồng thời có hai lần giữ chức vụ Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hóa, cùng Tỉnh ủy xây dựng Thanh Hóa thành hậu phương chiến lược. Và "ngôi nhà rơm" trên cồn cát ven biển của gia đình mẹ Tơm được chọn là nơi nuôi giấu cán bộ, in báo, in tài liệu, viết truyền đơn và các tài liệu của Đảng, của Tỉnh ủy Thanh Hóa. Nơi đây được coi là căn cứ cách mạng của Tỉnh ủy Thanh Hóa lâm thời lúc bấy giờ. Cũng tại đây, đã diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng của Tỉnh ủy với sự tham gia của các đồng chí: Tố Hữu, Lê Tất Đắc, Hoàng Tiến Trình... nhằm phát triển lực lượng vũ trang, tự vệ du kích, chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa.

Mẹ Tơm tên thật là Nguyễn Thị Quyển (sinh năm 1880 - mất năm 1953), ngôi nhà của mẹ xưa kia nằm ven đồi cát ở làng Hanh Cát, Hanh Cù (nay là thôn Đông Thành, xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc). Gia đình mẹ rất nghèo, chồng và con kiếm sống bằng nghề cắt tóc, làm thuê nhưng lại giác ngộ cách mạng từ rất sớm. Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt "người mẹ nghèo" cứ ngày ngày mang theo đôi quang gánh đi bộ lên chợ Diêm Phố (xã Ngư Lộc, huyện Hậu Lộc) để bán rau, bán củi kiếm tiền đong gạo nuôi cán bộ. Đôi quang gánh cũng là nơi cất giấu tài liệu, truyền đơn kêu gọi chiến đấu, chống sưu cao thuế nặng... Đêm về, bà lại ra cồn cát canh gác cho cán bộ hoạt động. Bà Quyển có hai người con trai đầu là đảng viên cộng sản, ngày ngày đi cắt tóc dạo để nuôi gia đình, tuyên truyền chống cường hào ác bá ở nông thôn, kêu gọi những người yêu nước chống lại kẻ thù. Sau này hai người đều bị địch bắt và tra tấn nhưng một mực không khai, giữ vững khí tiết người cộng sản.

Bà Quyển mất ngày 10/5/1953. Ghi nhớ công lao của gia đình trong cuộc đấu tranh chống đế quốc và bảo vệ cách mạng, góp phần xứng đáng vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, năm 1966, gia đình mẹ đã được tặng "Bằng có công với nước" và Kỷ niệm chương "Tổ quốc ghi công". Tháng 9/2009, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa ban hành Quyết định xếp hạng nhà bà Nguyễn Thị Quyển (mẹ Tơm) xã Đa Lộc, huyện Hậu Lộc là "Di tích lịch sử cách mạng".

Về Đa Lộc hôm nay, ngôi nhà rơm năm xưa không còn nữa, thay vào đó là ngôi nhà 3 gian được bài trí gọn gàng với ban thờ ở chính giữa. Nơi đây đang lưu giữ những hình ảnh, kỷ vật của một thời sục sôi cách mạng. Bài thơ "Mẹ Tơm" của nhà thơ Tố Hữu được in và treo trang trọng trong nhà. 

Đặc biệt, gian nhà bên phải đặt bức tượng bán thân phác thảo hình ảnh mẹ Tơm do Hội Văn nghệ sĩ, nhà báo xứ Thanh tại Hà Nội trao tặng, giúp các thế hệ trẻ hôm nay có những hình dung cụ thể hơn về người mẹ anh hùng, bất khuất năm xưa.

Năm 2010, được sự đồng ý của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, chính quyền địa phương đã xây dựng nhà lưu niệm mẹ Tơm bằng sự hỗ trợ của Nhà nước và các con, cháu của mẹ. Công trình được hoàn thành năm 2011, với khu nhà 3 gian khang trang, tọa lạc trong khuôn viên khoảng 700m2. Năm 2022, khu lăng mộ mẹ Tơm nằm cạnh di tích cũng được các con, các cháu của mẹ tôn tạo lại khang trang, thoáng mát, với diện tích hơn 1.300m2.

Hằng năm, Khu di tích lịch sử cách mạng mẹ Tơm thu hút rất đông Nhân dân và du khách đến tham quan, trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cách mạng của quê hương Đa Lộc. Truyền thống vẻ vang của các thế hệ đi trước, sẽ góp phần hun đúc, thôi thúc Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân Đa Lộc tiếp tục chung sức, đồng lòng xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.