Hàm Rồng – ký ức bi tráng

Nhằm ngăn chặn sự chi viện của hậu phương lớn miền Bắc cho tiền tuyến lớn miền Nam, đế quốc Mỹ coi cầu Hàm Rồng là một điểm tắc lý tưởng trên tuyến đường vận tải từ Bắc vào Nam. Hàng vạn tấn bom đã trút xuống mảnh đất này, nhiều hơn bất kì địa danh nào trên dải đất hình chữ S, nhưng không thể khuất phục ý chí của quân và dân Hàm Rồng, Nam Ngạn anh hùng. 

Đêm ngày 21/4/1972, một lần nữa đê Nam Ngạn lại tiếp tục hứng chịu tội ác tàn độc của giặc Mỹ bằng loạt bom dội xuống. Con đê bị sụt lở, để bảo đảm giao thông và phòng chống lũ lụt, Tỉnh ủy Thanh Hóa đã huy động lực lượng bồi đắp đê. Sau hơn 50 năm, trong ký ức của những người còn sống sau vụ tàn sát đẫm máu của giặc Mỹ ở đê sông Mã, Nam Ngạn buổi sáng ngày 14/6/1972 vẫn còn nguyên vẹn. Nhắc lại sự kiện này, ông Hồ Văn Bình, lúc đó là giáo viên trường cấp III Lam Sơn, người trực tiếp tham gia đắp đê ở Nam Ngạn, trong cơ thể ông vẫn còn mảnh bom găm vào xương sống, teo cơ đùi phải, mất 45% sức lao động, ông Bình nhớ lại: "Khi ấy máy bay đến bất thình lình, không ai biết trước được. Lúc tan máy bay bỏ bom xong thì tôi kiểm tra thấy mình bị thương, lúc ấy mới gọi".

Hai vợ chông ông Lê Duy Bé và bà Dương Thị Hòa ở phường Hàm Rồng là những nhân chứng có mặt trong buổi đắp đê định mệnh hôm ấy. Ngày đó, ông bà còn chưa thành vợ thành chồng. Ông là cán bộ công an, người trực tiếp hướng dẫn, bảo vệ xe qua cầu phà Hàm Rồng, còn bà là giáo viên trường cấp 2 Hàm Rồng. Bà Hòa vì đổi vị trí đắp đê cho thầy hiệu trường của mình mà may mắn thoát chết, còn người thầy đã hy sinh. Ông Lê Duy Bé, nhân chứng đầu tiên có mặt để tham gia cứu thương cho biết: "Lúc ra hiện trường, trên bầu trời vẫn có máy bay lượn, chúng đánh 3 lượt. Lúc ấy có tiếng người la, khóc, mọi người chạy về phía Nam Ngạn, cầu Hàm Rồng. Chúng tôi ra bờ đê nhìn xuống chỗ công nhân làm thì đúng là tang thương. Chỗ cánh đồng, khu công nhân làm là bùn đất lẫn lộn lộn, người nằm la liệt".

Biết bao người khi trở về quê hương, mang trong mình những vết thương và bệnh tật suốt đời. Ở nơi hậu phương, đã có biết bao người cha, người mẹ khóc cạn nước mắt vì những người con ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ. Hơn 50 năm qua, mẹ An Thị Mơ, ở tuổi đại thọ, đôi mắt mẹ đã mờ, chân đã chậm, có chuyện nhớ, chuyện quên, nhưng câu chuyện về con gái mẹ, liệt sỹ Nguyễn Thị Tú Lệ, lúc đó đang là giáo viên trường cấp 1 - Hoàng Hoa Thám, hy sinh khi tham gia đắp đê sông Mã thì mãi không phai trong ký ức đau đớn của Mẹ. Mẹ An Thị Mơ – Mẹ liệt sỹ Nguyễn Thị Tú Lệ nhớ lại: "Sau khi hy sinh, người ta đưa xuống bãi nhàng rồi, lúc ấy mặt mũi lấm lem, nhìn không rõ được, chỉ có nhớ được cái răng với cái môi. Phải nhờ người ta mở ra, lau đi rồi mới thấy rõ mặt".

Theo các tài liệu thống kê, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Nhân dân Thanh Hóa phải hứng chịu hơn 20.000 tấn bom đạn, có hơn 43.000 liệt sĩ, 19.000 thương binh, hơn 20.000 nạn nhân bị nhiễm chất độc da cam và hơn 20.000 người dân vô tội bị sát hại và bị thương. Chưa kể rất nhiều liệt sĩ ở các địa phương khác cũng chiến đấu và hi sinh trên đất Thanh Hóa, cùng hàng loạt cơ quan, xí nghiệp, trường học, bệnh viện, đường sá, cầu cống, nhà cửa bị tàn phá nặng nề.

Hơn 50 năm đã trôi qua, chiến tranh đã lùi vào quá khứ. Mảnh đất Nam Ngạn, Hàm Rồng năm xưa giờ đã thành nơi chứa đựng những huyền thoại cao cả, linh thiêng. Khắc ghi công lao, tri ân sự hy sinh anh dũng của các dân công, giáo viên, học sinh đã hy sinh ngày 14/6/1972 trên công trường đắp đê sông Mã. Năm 2011, tỉnh và thành phố Thanh Hóa đầu tư xây dựng bia tưởng niệm các giáo viên và học sinh hy sinh trên công trường đắp đê sông Mã - những người con ưu tú của quê hương, đây cũng là dấu tích tố cáo tội ác của đế quốc Mỹ.

Tưởng niệm, tri ân 64 giáo viên, học sinh đã hy sinh và những người vượt qua mưa bom bão đạn để làm nhiệm vụ đắp đê, giữ đê sông Mã năm 1972, bảo vệ cầu Hàm Rồng, bảo đảm cho giao thông thông suốt chi viện cho chiến trường miền Nam lúc bấy giờ, UBND tỉnh Thanh Hoá đã phê duyệt điều chỉnh dự án Công viên tưởng niệm các giáo viên và học sinh hy sinh ngày 14/6/1972 tại đê Sông Mã, phường Nam Ngạn. Theo đó, tổng mức đầu tư điều chỉnh là hơn 125 tỷ đồng, trong đó, vốn ngân sách tỉnh là hơn 60 tỷ đồng, vốn ngân sách thành phố là gần 65 tỷ đồng.

Dự án có quy mô đầu tư trên diện tích khoảng 2,05 ha, gồm 2 khu vực chính. Khu vực trong đê là Nhà lưu niệm giáo viên và học sinh; nhà quản lý; khu tưởng niệm nữ sinh, khu tái hiện lịch sử; khu trồng cây lưu niệm. Khu vực ngoài đê là khu tượng đài nữ sinh; bến thuyền lịch sử; miếu thờ, bia ghi dấu địa điểm lịch sử; khu tái hiện không gian làng Nam Ngạn truyền thống... Nơi đây sẽ trở thành địa chỉ đỏ về giáo dục truyền thống cách mạng, cùng với cảnh quan sông Mã, núi Hàm Rồng, công trình sẽ là điểm du lịch văn hóa, lịch sử cách mạng, nơi chứa đựng bao huyền thoại thiêng liêng và cao cả, thu hút du khách khi đến thành phố Thanh Hóa nói riêng và tỉnh Thanh Hóa nói chung.

Hơn nửa thế kỷ qua, không hẹn mà gặp, người dân xứ Thanh lấy ngày 4/5 âm lịch, ngay trước Tết Đoan Ngọ làm ngày giỗ của những giáo sinh hy sinh trong trận thảm sát Nam Ngạn ngày ấy. Những chiến công, hy sinh của các anh, các chị sẽ mãi vẹn nguyện trong kí ức của những người ở lại, nhắc nhở về một thời hào hùng trong quá khứ, để những thế hệ hôm nay viết tiếp lên những trang sử hào hùng của thành phố Thanh Hóa trên con đường đổi mới và phát triển.