Huyền tích đền Phố Cát linh thiêng

Là huyện miền núi phía Tây Bắc của Thanh Hóa, giáp với tỉnh Hòa Bình, Thạch Thành được bao quanh bởi núi non trùng điệp, rừng xanh thăm thẳm và sông nước mênh mông. Đây là vùng đất đầy hấp dẫn, với cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp và di tích lịch sử phong phú.

Di tích và thắng cảnh Phố Cát ở thị trấn Vân Du, huyện Thạch Thành không chỉ là một vùng đất của lịch sử và huyền thoại, mà nơi đây còn là trung tâm thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh – nét đẹp truyền thống trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Phố Cát xưa là căn cứ của cuộc khởi nghĩa nông dân lớn vào thế kỷ XVIII (cuộc khởi nghĩa của Lê Duy Mật) chống lại chúa Trịnh. Phố Cát còn là nơi in dấu những bước đường hành quân của các chiến sĩ du kích chiến khu Ngọc Trạo. Là đầu mối và căn cứ quan trọng của chiến khu Hòa – Ninh – Thanh trong suốt 9 năm trường kỳ kháng chiến chống Pháp.

Bên cạnh yếu tố lịch sử, địa lý và cảnh đẹp, có lẽ yếu tố quan trọng nhất của Phố Cát đó chính là sự ngưỡng mộ của Nhân dân đối với đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh và các sinh hoạt văn hóa tinh thần mang tín ngưỡng dân tộc ở ngôi đền này. Theo truyền thuyết dân gian, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là con gái của Ngọc Hoàng. Vì lỡ tay làm vỡ chén ngọc nên bị đầy xuống trần gian. Sau đó một thời gian, nàng được gọi về trời, nhưng thượng đế rủ lòng thương cho nàng được ở hạ giới để trả nợ trần. Nàng cùng hai tiên nữ giáng hạ ngay giữa vùng Phố Cát, nơi có phong cảnh đẹp mỹ lệ, tốt tươi. Các nữ thần cũng ban nhiều phép lạ cho dân chúng địa phương. Để tỏ lòng biết ơn, Nhân dân đã lập ngôi đền thờ ở lưng chừng núi, phụng thờ hương khói. Vì vậy, nàng được suy tôn là tiên chúa, đệ nhất thành hoàng, mẫu nghi thiên hạ...

Đền Phố Cát được dựng vào khoảng niên hiệu Cảnh Hưng (1740 - 1786), đến năm 1896 được trùng tu tiền đường, làm giải vũ, tô tượng. Đây cũng là nơi đầu tiên trong cả nước được nhà vua ban tặng sắc phong thần cho Thánh mẫu là Thượng đẳng thần. Từ đó có thể thấy được vị thế đặc biệt của đền Phố Cát trong tín ngưỡng thờ mẫu ở nước ta.

Đền Phố Cát nằm ở lưng chừng núi, thoáng đãng, với thế đất đẹp. Phía trước đền có ba ngọn núi đá gọi là tam thai án ngữ như một bức bình phong. Gần đền có một dòng suối nhỏ, có những hòn non bộ và các thác nước nhỏ chảy qua như khúc nhạc thánh thót bên tai. Đến trước cửa đền thì dòng suối đổ vào một cái vũng như một cái hồ nhỏ. Ở đó có rất nhiều cá chép, cứ vào mùa hội đền, người dân lại bắt gặp từng đàn cá tung tăng bơi lội. Tại đây, Tổng đốc Thanh Hóa đã cho xây một cái tháp vọng ngư hình lục lăng để dành riêng cho vua nhà Nguyễn ngồi thưởng lãm ngắm cá.

Trong thế tay ngai của ngôi đền là các công trình độc lập từ thấp lên cao, gồm sân rồng với nghinh môn 8 mái, cung đệ tam, cung đệ nhị và cung đệ nhất. Mỗi cung có 3 gian thông. 2 gian 2 đầu cung nhị và cung tam làm đường liên cung lên xuống. Bên trong các cung là tượng và các đồ thờ bằng chất liệu rất quý. Bên cạnh công trình chính là nhà khách và tiếp lễ, cổng tam quan, tháp vọng ngư, tường hoa, cây cảnh, cầu cong bằng đá bắc qua suối để khách bộ hành đến đền Quan Giám sát.

Tam quan của đền Phố Cát có kiến trúc rất đẹp và hoàn hảo về mặt thẩm mỹ. Mặc dù là kiến trúc thời Nguyễn nhưng nghệ thuật thể hiện lại đạt ở trình độ rất cao về mọi phương diện. Nó kết hợp kiểu kiến trúc cung đình với kiến trúc truyền thống thật tài tình. Tam quan được làm theo kiểu 2 tầng 8 mái, hai bên tả, hữu đều có bậc tam cấp lượn vòng lên xuống thật uyển chuyển, hòa nhập với cách bố cục hợp lý. Bước lên tầng hai của tam quan, chúng ta có cảm tưởng như đứng trên tháp nghinh phong với một tâm hồn lộng gió và xúc cảm kỳ thú khi ngắm nhìn cảnh trí và tạo vật xung quanh. Cấu trúc và nghệ thuật của tam quan có thể nói uy nghi tráng lệ nhằm đề cao uy quyền của đức Thánh Mẫu. Mặt khác cũng thể hiện được ý niệm, tâm linh truyền thống của dân tộc.

Những truyền thuyết và lịch sử đan xen đã làm cho di tích Phố Cát vừa gần gũi vừa nhuốm màu huyền thoại, linh thiêng. Câu chuyện về Mẫu đi vào đời sống Nhân dân, vào ca dao, tục ngữ như sự hiện thân của những giá trị tốt đẹp. Để rồi, người phụ nữ vốn là con gái nhà trời ấy đã trở thành "Thánh mẫu", một trong bốn vị thánh "tứ bất tử" trong văn hóa dân gian Việt Nam. Với cảnh quan tuyệt đẹp và giá trị lịch sử, tâm linh sâu sắc, di tích thắng cảnh Phố Cát đã được công nhận là di tích cấp tỉnh vào năm 1998.

Di tích và thắng cảnh Đền Phố Cát không chỉ là điểm tham quan, du lịch văn hóa tâm linh tiêu biểu. Hơn hết, đây là niềm tự hào, khẳng định thêm vai trò, vị thế của xứ Thanh trong dòng chảy văn hóa Việt.