Nghề làm thuốc nam của người Dao ở xứ Thanh

Ai đã từng đến với vùng cao xứ Thanh, được đến thăm các bản làng của đồng bào Dao, chắc hẳn sẽ vô cùng thích thú và ấn tượng với một nghề truyền thống độc đáo: nghề bốc thuốc nam.

Từ thành phố Thanh Hóa vượt hơn 250 km, chúng tôi đến với bản Hạ Sơn, xã Pù Nhi, huyện Mường Lát, nơi sinh sống của hơn 50 hộ người Dao đỏ, và nổi tiếng với nghề bốc thuốc nam chữa bệnh. Đến đây, chúng tôi thấy rằng, hầu như nhà nào cũng có người biết lấy thuốc chữa bệnh và đam mê với nghề này.

Theo lời của bà con, trước kia, người Dao thường có tập quán du canh du cư, nên mỗi khi ốm đau phải tự tìm cho mình những cây thuốc trong rừng để chữa bệnh. Ban đầu, người ta chỉ cắt thuốc cho các thành viên trong nhà, sau đó mọi người cùng học hỏi nhau và chia sẻ kinh nghiệm cho nhau. Dần dần, việc bốc thuốc nam trở thành nghề truyền thống và được truyền lại cho đến ngày nay.

Bà Phan Thị Mấy - một người có nhiều kinh nghiệm trong nghề bốc thuốc nam ở bản Hạ Sơn chia sẻ, các bài thuốc cổ của người Dao chủ yếu được truyền miệng, được bà, mẹ "cầm tay chỉ việc" bằng cách đưa con cháu lên rừng và dạy cho cách phân biệt từng loại cây, theo hình dáng, vân gỗ, lá... Ngoài những cây thuốc có thể gọi bằng tên, còn rất nhiều loại cây mà bà Mấy nhận dạng được nhưng không biết tên phổ thông của nó. Song, bà biết chắc những cây thuốc đó có thể chữa được bệnh gì

Qua tìm hiểu của chúng tôi, thuốc nam của người Dao về cơ bản theo quy trình chế biến thủ công: dược liệu sau khi thu hái từ rừng về sẽ được rửa sạch và phơi khô, sau đó băm chặt thành những kích cỡ khác nhau sao cho phù hợp với mục đích sử dụng. 

Người Dao có nhiều bài thuốc gia truyền, chủ yếu là thuốc dành cho phụ nữ sinh đẻ, thuốc dạ dày, thiếu máu, xương khớp, hỗ trợ điều trị vô sinh hiếm muộn... Cách sử dụng cũng khá đơn giản, người bệnh sau khi mua thuốc về sẽ đun uống thay nước hàng ngày hoặc ngâm rượu uống. Ưu điểm của những loại thuốc này đều là cỏ cây trong rừng, không dùng thuốc bảo quản, nên khi uống không để lại phản ứng phụ, dễ nấu và dễ uống.

Bản Hạ Sơn, xã Pù Nhi có 52 hộ dân thì hơn 10 hộ được cấp chứng chỉ hành nghề bốc thuốc nam. Gia đình nào có chứng chỉ thì theo nghề bốc thuốc trị bệnh; còn các gia đình khác thì vào rừng hái cây thuốc bán lại hoặc trồng thuốc, băm, thái thuốc… để có thu nhập.

Ông Triệu Quốc Minh, Bản Hạ Sơn, xã Pù Nhi, huyện Mường Lát, tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Hầu như trong bản gia đình nào cũng biết bốc thuốc nam. Hiện, chúng tôi không chỉ gìn giữ lấy nghề truyền thống cha ông người Dao để lại mà còn có thể phát triển kinh tế từ bán thuốc".

Hiện nay, ở Thanh Hóa, không chỉ người Dao đỏ sinh sống ở Mường Lát còn gìn giữ được nghề bốc thuốc nam truyền thống, mà người Dao quần chẹt sinh sống ở các vùng như Ngọc Lặc, Cẩm Thuỷ cũng rất quan tâm phát triển nghề này.

Tại khu phố Hạ Sơn, thị trấn Ngọc Lặc, huyện Ngọc Lặc, nơi sinh sống của nhóm người Dao quần chẹt thì nghề bốc thuốc nam khá phát triển. Nhiều gia đình đã có nguồn thu nhập đáng kể từ nghề bốc thuốc và hiện chính quyền địa phương cũng đang nhân rộng mô hình kinh tế này, xem đây là hướng đi mới trong công tác xoá đói giảm nghèo cho bà con.

Bà Phùng Thị Ngân, Khu phố Hạ Sơn, thị trấn Ngọc Lặc, huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Gia đình tôi phát triển nghề cây thuốc nam từ ngày xưa các ông bà để lại. Ví dụ như nhiều cây tốt cho sức khỏe phụ nữ sau sinh. Nói chung là từ việc bốc thuốc cũng có thu nhập đáng kể".

Có thể thấy rằng, ngày nay, mặc dù y học phát triển nhưng các bài thuốc nam của người Dao vẫn giúp cộng đồng bảo vệ sức khỏe, và trở thành nghề mang nguồn thu nhập chính cho đồng bào. Biến tri thức truyền thống trở thành tài sản để vươn lên làm giàu là một hướng đi cần được khuyến khích trong cộng đồng người Dao cũng như các dân tộc thiểu số ở xứ Thanh.