Như suối hát tình ca

Người Thái thường kể cho con cháu mình về sự tích ra đời của chiếc khèn bè: Ngày xửa, ngày xưa, ở bản Chiềng trù phú dưới chân dãy Pù Luông, với những ngôi nhà sàn bình yên soi bóng trên dòng sông Mã. Bên những khe suối, mó nước quanh bản, những cô gái Thái khoác trên mình bộ váy áo màu sắc tươi tắn chiều chiều ra bến múc nước; những chàng trai chờ đợi cất lên lời khặp, tiếng khèn, sáo tỏ tình.

Trong bản, có một chàng trai vừa đẹp người, đẹp nết vừa đa tài thường ra khe suối thổi sáo ôi, pí pặp làm cho bao nhiêu cô gái say đắm, ước ao được làm vợ chàng. Thế rồi, một cô gái trong bản đã phải lòng chàng và hai người nên duyên vợ chồng. Cuộc sống đang rất đỗi hạnh phúc bỗng trở thành bi kịch khi chàng mắc bệnh hủi. Bị dân làng và gia đình xa lánh, chàng rời xa mọi người và sống trên một chiếc bè luồng theo dòng sông Mã. Một ngày nọ, chàng kiệt sức và ngất đi. Khi tỉnh dậy, chàng thấy xung quanh bè có rất nhiều "cây páo" (một cây thuộc họ tre luồng), chàng trai chợt nảy ra sáng kiến tạo nên một nhạc cụ mới gọi là khèn bè, theo tiếng Thái là pí pe.

Ông Cao Bằng Nghĩa, hội viên Hội Dân tộc học và Nhân học Thanh Hóa, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Liên thế hệ khu Khằm, thị trấn Hồi Xuân cũng thường kể về sự tích chiếc khèn bè cho con cháu nghe. Những thanh âm kỳ diệu phát ra từ chiếc khèn bè lúc trầm, lúc bổng, nhịp nhàng… làm cho người nghe bồi hồi và thổn thức.

Ông Cao Bằng Nghĩa, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Liên thế hệ khu Khằm, thị trấn Hồi Xuân, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa chia sẻ: "Tôi rất thích lắng nghe tiếng khèn, tiếng sáo. Đặc biệt, mỗi ngày thức dậy hay giữa đêm khuya mà được nghe tiếng khèn bè thì tâm hồn tôi cảm thấy rất thư thái. Khèn bè thường đệm cho khặp. Nếu khặp mà không có khèn bè, không có sáo, cũng giống như người Kinh hát mà không có nhạc thì rất khô khan".

Theo ông Nghĩa, việc xác định chủ nhân thực sự của chiếc khèn bè còn khá nhiều ý kiến trái chiều, bởi một số dân tộc khác cũng sử dụng nó. Tuy nhiên, căn cứ vào tên gọi, cách chế tác và sử dụng khèn bè một cách chuyên nghiệp thì người Thái luôn tự hào là có sự am hiểu bậc nhất về loại nhạc cụ này. Trong hệ thống nhạc cụ truyền thống dân tộc Thái, khèn bè được xem là "bậc thầy", là quan trọng nhất, thang bậc âm thanh có yếu tố "nhạc lý" cao nhất…

Để chế tác nên một chiếc khèn bè cũng lắm công phu. Khèn gồm hai phần chính: các ống sáo và bầu. Phần sáo gồm các ống nứa tép dài ngắn khác nhau, ghép lại theo số chẵn, ít nhất là 6 ống và nhiều nhất là 10 ống. Bầu khèn làm bằng gỗ nhẹ, dẻo và khó nứt vỡ, được khoan một lỗ thổi. Các ống sáo xuyên qua bầu và được ráp lại thật khít bằng sáp ong.

Khèn bè là nhạc cụ đa thanh. Khi thổi, các ống sáo ngắn sẽ tạo ra âm cao, ống dài tạo ra âm trầm. Mỗi ống phát ra những âm thanh khác nhau. Âm vực rộng khoảng 1,5 quãng, có đủ 7 nốt nhạc.

Ông Cao Bằng Nghĩa, Chủ nhiệm CLB Liên thế hệ khu Khằm, thị trấn Hồi Xuân, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Các thế hệ cha tôi, ông nội tôi đều là những người rất thành thạo trong sử dụng khèn bè, sáo trúc, khèn Mông… Các cụ thường sử dụng trong các bài mo, bài khặp và trong các sự kiện văn hóa văn nghệ, lễ tết của dân bản. Ngày xưa ông nội tôi đã ý thức được việc nếu không truyền dạy sẽ mất đi bản sắc văn hóa truyền thống, nên ông kiên trì truyền đạt cho bố tôi. Thế rồi bố tôi cũng biết thổi sáo, thổi khèn, biết khặp, biết mo để phục vụ cho gia đình và bản làng. Từ nhỏ, tôi cũng đã được đắm mình trong những lời ca dao, dân ca, trong tiếng sáo, tiếng khèn của cha. Nghe từ cha, học theo cha, tôi cũng dần dần thành thạo".

Nặng lòng với văn hóa truyền thống dân tộc nói chung, khèn bè nói riêng, hàng chục năm qua, ông Cao Bằng Nghĩa luôn đau đáu tìm cách khôi phục và truyền dạy thổi khèn trong Nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Sau nhiều nỗ lực vận động, kết nối, năm 2019, ông Nghĩa cũng đã thành lập Câu lạc bộ khèn bè mường Ca Da với hơn 50 thành viên ở nhiều lứa tuổi đến từ nhiều bản làng của huyện Quan Hóa.

Ông Cao Bằng Nghĩa, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Liên thế hệ khu Khằm, thị trấn Hồi Xuân, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa cho biết thêm: "Văn hóa truyền thống của dân tộc Thái rất đa dạng và phong phú. Học và thổi khèn bè cũng là một trong những bản sắc của người Thái. Hiện nay, rất tiếc là con ít người biết đến nó. Chính vì lẽ đó, tôi đã thành lập Câu lạc bộ khèn bè mường Ca Da để truyền dạy cho các cháu. Trước hết là học thổi sáo, học thêm sáo Mèo, khèn Mông, rồi mới nâng cấp lên học khèn bè".

Ông Hà Văn Thìn, Bí thư chi bộ, trưởng khu Khằm, thị trấn Hồi Xuân, huyện Quan Hoá, tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Ông Cao Bằng Nghĩa được cấp trên tin tưởng, bà con dân bản tín nhiệm bầu làm Chủ nhiệm Câu lạc bộ Liên thế hệ của khu phố. Thời gian qua, với vai trò của mình, ông Nghĩa cũng đã làm rất tốt nhiệm vụ của mình. Ông Nghĩa đã tích cực tuyên truyền cho bà con dân bản, khu phố khôi phục và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống cha ông, như việc thành lập câu lạc bộ khèn sáo, dạy học chữ Thái".

Những năm qua, Câu lạc bộ khèn bè của ông Nghĩa đã có mặt ở nhiều sự kiện văn hóa, văn nghệ của huyện Quan Hóa và đi biểu diễn trong các dịp liên hoan nghệ thuật không chuyên trong cả tỉnh, cả nước. Những làn điệu khặp truyền thống của người Thái mường Ca Da như: "Xuôi dòng sông Mã", "Giã gạo đêm trăng", "Đi chơi hạn khuống", "Ru người yêu ngủ", "Người già kể chuyện"… thổn thức lòng người bởi ca từ đẹp hòa cùng tiếng khèn bè du dương.

Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá, khèn bè là một "tác phẩm nghệ thuật hoàn hảo", là sự kết tinh những giá trị vật chất từ thiên nhiên với sự sáng tạo của con người; là sự kết hợp hài hòa, thống nhất giữa nghệ nhân chế tác và nghệ sĩ biểu diễn trong một tình yêu chung đối với âm nhạc. Tiếng khèn bè là phương tiện trao gửi cảm xúc, giai điệu của hò hẹn, là thông điệp chứng tỏ tài năng nghệ thuật của các chàng trai. Chiếc khèn bè còn là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng trong quá trình đồng cam cộng khổ chinh phục thiên nhiên, chống giặc ngoại xâm bảo vệ quê hương, là cầu nối giữa người với người, là nguồn lực tinh thần nuôi dưỡng tâm hồn, bản sắc văn hóa. Chiếc khèn bè tuy đơn sơ, mộc mạc nhưng đã song hành cùng những điệu xòe, điệu khặp, mang đến niềm vui ấm áp chan hòa, thể hiện mong ước về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Anh Vi Đức Thái yêu thích và say mê khèn bè từ khi còn rất nhỏ. Khi cái tay biết nâng khèn, cái miệng biết lấy hơi, Thái đã bập bẹ học thổi khèn bè từ các bậc tiền bối, trong đó có ông Cao Bằng Nghĩa. Giờ đây, Thái là một trong những nghệ nhân thổi khèn bè điêu luyện bậc nhất ở huyện Quan Hóa.

Anh Vi Đức Thái, Bản Hang, xã Phú Lệ, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Ông Nghĩa dù tuổi cao, sức yếu nhưng vẫn còn nhiều tâm huyết với công việc bảo tồn văn hóa. Tôi thấy, ông ấy là một người rất đa tài, ông có hiểu biết về các nhạc cụ của các dân tộc khác nhau, trong đó có khèn bè - nhạc cụ truyền thống của dân tộc Thái. Ông đã từng chế tác khèn bè rất đẹp và thổi nó cũng rất hay. Ông ấy cũng đã và đang truyền dạy khèn bè cho con cháu. Tôi cũng là một trong những người trẻ có may mắn được học rất nhiều từ ông. Những ngày lễ, ngày tết có thêm tiếng khèn bè sẽ mang lại niềm vui cho dân bản. Đây cũng là cách mà chúng tôi mong muốn được bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa của dân tộc mình".

Cao Quốc An là sinh viên Khoa Âm nhạc, Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa. Em là thế hệ tiếp theo trong gia đình ông Cao Bằng Nghĩa tiếp nối truyền thống tốt đẹp của cha ông. Những điệu khặp "yêu đú nẳm ne", tiếng khèn bè, sáo ôi, tiếng cồng chiêng… là những nền tảng âm nhạc quan trọng để Quốc An phấn đấu cho uớc mơ của mình.

Sinh viên Cao Quốc An, Khoa Âm nhạc, trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa chia sẻ: "Ông nội em và bố em truyền cảm hứng âm nhạc cho em từ lúc còn nhỏ. Em thấy bản thân mình cũng có năng khiếu về âm nhạc, cho nên em thi vào chuyên ngành Sư phạm Âm nhạc để thỏa niềm đam mê của em. Em cảm thấy rất tự hào về ông nội và bố của em, về bản sắc văn hóa và âm nhạc truyền thống của dân tộc em".

Đời sống âm nhạc ngày càng phong phú với sự xuất hiện của nhiều nhạc cụ hiện đại, mang đến nhiều sắc thái âm thanh đa dạng, nhưng những chàng trai bản Thái vẫn giữ bên mình chiếc khèn bè. Họ xem khèn bè như một tài sản rất quý, là phần "hồn" của dân tộc mình. Chiếc khèn bè được gìn giữ cẩn thận, và sẽ cất lên âm thanh mỗi khi con người có tâm sự cần giãi bày, chia sẻ, hay bản làng có cuộc vui. Tiếng khèn bè mãi là "dòng suối mát lành" ngân vang "khúc hát tình ca" giữa núi rừng xứ Thanh.