Trải nghiệm lễ mừng cơm mới của đồng bào Thái

Chúng tôi lên huyện vùng cao Quan Hóa đúng vào dịp những cánh đồng lúa trải đều một màu vàng óng, báo hiệu "mùa vàng" bội thu. Trò chuyện với những người dân đi gặt, chúng tôi được biết bà con có tục lệ vào vụ thu hoạch sẽ tổ chức lễ mừng cơm mới, tiếng Thái gọi là "Chùm khảu mớ".

Theo bà con người Thái, khi cây lúa đã ngả màu vàng, gia chủ sẽ chọn ngày lành để tổ chức lễ mừng cơm mới và người mẹ hoặc con dâu trưởng trong nhà sẽ đi cắt lúa mang về làm lễ. Vì các thửa ruộng không chín đồng loạt, nên mỗi gia đình sẽ chọn ngày khác nhau để tổ chức. Họ thường chọn ngày đẹp, tránh ngày kiêng cữ của gia đình, như ngày mất của ông bà, bố mẹ, người thân trong nhà. Thông thường, người Thái mỗi năm chỉ cúng mừng cơm mới một lần. Phong tục này xuất phát từ niềm tin của người Thái, họ cho rằng, để có một mùa vụ bội thu, thì sự phù hộ của đất trời, tổ tiên là rất quan trọng. Theo quan niệm của người Thái, gia tiên phải là người ăn cơm mới trước, con cháu ăn sau, nếu không năm sau cây lúa sẽ phát triển kém và không được mùa.

Mừng cơm mới là lễ nghi có tính chất gia đình nhưng lại có sức lan tỏa trong cộng đồng, vì nó được tổ chức phổ biến khắp vùng có người Thái sinh sống. Vì vậy, lễ mừng cơm mới thường chỉ diễn ra trong một gia đình, và cả bản có thể đến chung vui trong ngày này.

Nét đặc sắc của lễ mừng cơm mới là các đồ lễ dùng để dâng cúng chủ yếu là sản vật sẵn có được trồng từ nương rẫy, đồng ruộng và do chính gia chủ làm ra.

Trong ngày tổ chức lễ mừng cơm mới, bao giờ anh em dòng tộc và bà con dân bản cũng đều tập trung đông đủ để giúp gia chủ có một buổi lễ tươm tất nhất. Mỗi người một việc, đàn ông thì làm gà, làm cá; phụ nữ thì gói bánh, đồ xôi… Ai ai cũng hồ hởi, phấn khởi mừng cho gia chủ một năm mùa màng bội thu.

Theo lời của các cụ cao niên bản Thái, ở mỗi vùng miền, mỗi địa phương, bà con sẽ tổ chức lễ mừng cơm mới khác nhau. Đối với người Thái ở bản Páng, lễ cúng cơm mới thường diễn ra vào chiều tối, khi mọi người đã đi làm về đông đủ. Bà con quan niệm, về ban đêm, thần linh và gia tiên mới nghe thấy những lời thầy mo truyền tải lòng thành và ý nguyện của gia chủ, bởi vậy cúng ban ngày sẽ không thiêng. Ngoài ra, trong mâm cúng của lễ mừng cơm mới sẽ không có gà, bởi người Thái quan niệm rằng, gà thích ăn thóc, nếu cúng gà thì sẽ mất mùa, gia chủ không có lộc.

Nét đẹp mang đậm tính nhân văn trong lễ mừng cơm mới của người Thái ở Thanh Hóa còn được thể hiện rõ nét qua bài khấn của thầy mo. Nội dung bài khấn kể về quá trình trời đất sinh ra, con người vật lộn với thiên nhiên khắc nghiệt, khai phá đất đai làm nên đồng ruộng, để con cháu lao động sản xuất, làm ra hạt gạo dâng lên tổ tiên. Lời khấn trong lễ cơm mới ở mỗi nơi có thể khác nhau về câu từ, nhưng 2 chủ thể không thể thiếu là tổ tiên và thần linh. Bài cúng bày tỏ lòng biết ơn các bậc thần linh và gia tiên đã phù hộ cho con cháu bình yên, khỏe mạnh, trồng nương rẫy được thêm nhiều mùa vụ tốt tươi.

Ông Lương Văn Luyện, bản Báng, xã Phú Thanh, huyện Quan Hoá, tỉnh Thanh Hóa cho biết: "Năm nào cũng vậy, cứ sau khi gặt xong lúa thì bà con chúng tôi lại tổ chức lễ mừng cơm mới, nhằm cảm ơn gia tiên và thần linh đã phù hộ cho gia đình một năm mùa màng bội thu; cầu cho sang năm sẽ ngày càng bội thu hơn nữa. Đây là phong tục và cũng là nét đẹp văn hóa của người Thái".

Sau phần nghi lễ, chủ nhà sẽ mời anh em, họ hàng và khách cùng ăn bữa cơm chung vui với gia đình. Trong số những người được mời dự lễ mừng cơm mới, người đến giúp gia đình làm cỗ sẽ không phải đem theo gì, còn những khách mời khác có thể mang chút rượu cùng góp vui với gia chủ.

Lễ mừng cơm mới là nét văn hóa truyền thống tốt đẹp, mang tính nhân văn sâu sắc của dân tộc Thái, vẫn được lưu truyền cho đến ngày nay. Các nghi lễ thể hiện truyền thống tôn kính tổ tiên, uống nước nhớ nguồn của dân tộc Việt Nam. Đây cũng là dịp để con cháu trong gia đình sum họp bên nhau; bà con dân bản đến chung vui, thắt chặt thêm tình đoàn kết cộng đồng, hướng đến một cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc.