Đón Tết năm cùng ở làng Dao

Chúng tôi tìm về các thôn bản của đồng bào Dao Quần Chẹt ở huyện miền núi Cẩm Thủy vào những ngày đầu xuân. Trong cảm nhận của chúng tôi, mùa xuân nơi miền sơn cước này dường như đến sớm hơn: từ sự tươi non của những nương ngô, vạt lúa, sắc đào phai rung rinh trong gió, cho đến những bộ trang phục truyền thống rực rỡ của người Dao… Và ở đây, chúng tôi được tham dự "Tết năm cùng" – một trong những nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Dao Quần Chẹt Thanh Hóa.

Năm nào cùng vậy, cứ vào khoảng tháng 11 - 12 âm lịch, người Dao Quần Chẹt lại tổ chức Tết năm cùng. Theo lời của các già làng thì ngày Tết năm cùng vừa là dịp để người Dao báo cáo với ông bà, tổ tiên về thành quả một năm lao động của gia đình, dòng họ; vừa là dịp để con cháu đi làm ăn xa trở về cùng sum họp đoàn viên. Bởi vậy, vào 2 tháng cuối năm, khi mùa màng đã thu hoạch xong, mỗi gia đình người Dao Quần Chẹt lại luân phiên tổ chức ăn Tết năm cùng.

Để có thể tổ chức một cái Tết năm cùng thật đầy đủ, tươm tất thì ngay từ những ngày tháng 9 âm lịch, các gia đình đã phải chuẩn bị gạo nếp ngon, nuôi lợn, nuôi gà để cuối năm khao cả họ. Nếu năm nào họ hàng, bạn bè đến đông thì cái Tết được xem là đầm ấm và đông vui, sang năm mới gia đình đó sẽ làm ăn may mắn, phát đạt hơn.

Đối với người Dao Quần Chẹt thì nghi lễ báo công phải mời các thầy cúng trong làng đến làm lễ. Tùy vào điều kiện kinh tế từng gia đình, làm lễ càng to càng tốt, nhưng lợn, gà trống và bánh dày là những thứ không thể thiếu.

Nét đặc biệt nhất trong cái Tết năm cùng của đồng bào Dao Quần Chẹt chính là món bánh dày. Bánh dày được làm từ gạo nếp dẻo ngon đã được lựa chọn kỹ, sau đó đem ngâm, cho vào hông đồ thành xôi chín, rồi đổ vào cối đá cho 2 thanh niên khỏe mạnh cùng nhau giã. Họ giã đến khi nào những hạt cơm nếp nhuyễn tạo thành một khối dẻo, dứt không ra mới thôi.

Sau khi giã nhuyễn, bà con nặn bột thành từng chiếc bánh và rắc lên đó một chút vừng, không cho thêm bất cứ gia vị nào khác. Các già làng cho biết, từ xa xưa người Dao đã quan niệm rằng: hạt gạo là ngọc của trời ban cho dân làng, bởi thế, khi làm chiếc bánh dày (tượng trưng cho Trời) thì phải để nó trắng trẻo, thơm ngon nhất. Theo quan niệm, mẻ bánh dày đầu tiên tất cả mọi người không ai được nếm thử, vì đây là mẻ bánh dành để cúng ông bà tổ tiên, từ mẻ bánh thứ hai trở đi mọi người mới được ăn, các cụ cao tuổi là người được mời thưởng thức trước.

Theo tục của người Dao quần chẹt, tất cả thức ăn đều phải để trên lá chuối tươi, cho dù nhà có điều kiện bao nhiêu đi nữa thì cũng phải làm như vậy. Thầy cúng và các vị chức sắc trong làng sẽ được gia đình bố trí ngồi cao nhất và được phép ăn trước, sau đó, lần lượt đến khách mời của bố mẹ, con cái và anh em nội ngoại. Trước khi dùng bữa, mọi người cùng nâng chén để chúc cho gia chủ sang năm mới gặp nhiều điều may mắn, bình an.

Sau khi đón Tết năm cùng xong, bà con người Dao thường tổ chức các hoạt động văn nghệ nhằm tăng thêm tình đoàn kết, gắn bó cũng như tạo không khí vui tươi, phấn khởi đón chào năm mới. Trong những dịp như thế này, các làn điệu Páo dung lại được cất lên. Páo dung là một loại hình dân ca của người Dao, ra đời và phát triển từ trong lao động sản xuất, từ nhu cầu đời sống tinh thần và tín ngưỡng của cộng đồng dân tộc Dao. Lời ca chuyển tải tâm tư, tình cảm và ước muốn của bà con trong cuộc sống thường ngày. Hát Páo dung được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tồn tại cho đến ngày nay và trở thành một nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc của người Dao Quần Chẹt.

Chia tay đồng bào Dao, chúng tôi giữ mãi ấn tượng về không khí đón Tết của bà con nơi đây. Mặc dù đời sống mới có sự ảnh hưởng của nhiều luồng văn hóa, nhưng bà con vẫn một lòng giữ lấy truyền thống của cha ông để lại. Đó là nền tảng vững chắc để người Dao tồn tại và phát triển bền vững cùng các dân tộc anh em trên dải đất xứ Thanh.